Δευτέρα, 29 Δεκεμβρίου 2014

«Πρωτοχρονιάτικο»



"Πρωτοχρονιά 2015"

Αφιερωμένο στους μαθητές της Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ΄ Λυκείου (και όχι μόνο).






Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές είχε ήδη ολοκληρωθεί η τρίτη ψηφοφορία για εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας και είχε αναγγελθεί η προκήρυξη των εκλογών.
Ημερομηνία: 29 Δεκέμβρη 2014 και λίγο πριν αλλάξει ο χρόνος, η ανάγκη για καταφυγή μέσα στο αρχείο του Μουσείου, έντονη.
Ο προβληματισμός οικείος: όλα όσα ζούμε είναι καινοφανή, πρωτόγνωρα, σημεία των καιρών και των πολιτικών συσχετισμών ή τα έχουμε ξαναδεί και παλαιότερα;
Η στάση μου στην προθήκη του Ιωάννη Τσακασιάνου (1853-1908)[1], στην Αίθουσα Επιφανών Ζακυνθίων του Ισογείου του Μουσείου Σολωμού, με  έκανε ακόμα μια φορά πιο σοφή και για τούτο πιο ήρεμη και αποφασισμένη.


  


Σε αυτή εκτός από το κιάλι του, το μπαστούνι του, οικογενειακές φωτογραφίες, τεύχη από το «Ζακύνθιο Ανθώνα», εκδόσεις έργων του και μια απόδειξη από το εμπορικόν του που διατηρούσε επί της «Πλατείας του Ποιητού» (σημερινή Αγίου Μάρκου), το μονόπρακτο «μελοδραμάτιον» με τίτλο «Ο Κόντε – Σπουργίτης», Ζάκυνθος 1888, και δύο εκδόσεις για τις Πρωτοχρονιές του 1894 και 1896, με τον πρωτότυπο τίτλο «ΜΠΟΜΠΑ».


Ο ανατρεπτικός τους τίτλος με τράβηξε, καθώς ήθελα να δω τι ήταν αυτό που μπορούσε να χαρακτηρίζεται «μπόμπα» 120 χρόνια πριν από το σήμερα. Το γεγονός μάλιστα ότι γνώριζα ότι το ποίημά του «Του Σπουργίτη μπόμπα πρώτη, μποναμάς του πατριώτη», του 1894, που σατίριζε το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» του Χαρίλαου Τρικούπη[2], λίγο έλειψε να του στοιχίσει τη θέση του ως δημόσιος υπάλληλος, μεγάλωσε ακόμα περισσότερο την περιέργειά μου.
Και έτσι ξεκίνησε το στροβίλισμα μέσα από τους στίχους του στη μηχανή του χρόνου.

Εδώ παραθέτω μερικούς μόνο στίχους που τους βρήκα όχι μόνο επίκαιρους, αλλά και αρκετά γειωτικούς για το προεκλογικό κλίμα που θα ζήσουμε τις επόμενες μέρες.

 



Να ζω σα ζώο ή να μη ζω; Να ζω σα λωποδύτης
Βρώμιος[3], ταρκάσης[4], άτιμος, και συ σαν τραπεζίτης;
Να ζω και συ να με τρυγάς, να ζω να μ’ ινφαμάρης[5],
Να ζω και με το αίμα μου να παίζεις, να σπασάρεις[6];
Ή δυναμίτης να γενώ, μπόμπα,Βαγιάν, μπουρλότο,
Να κάψω Αυλαίς σου και Βουλαίς κι’ αφ’ το στερνό ως τον πρώτο;
Η Ελλάδα μας, μωρές σκυλιά, φαλίδα[7] να ψοφήσει;
Έως τα προχτές, μπιρμπάντιδες[8], δε λέατε πως ΘΑ ΖΗΣΕΙ;
Φόρους ε; …φόρους! κ’ έπειτα πούντο[9] ντι φαλιμέντο!_
Είσαι ή δεν είσαι, λόρδε κρουπ, παντιέρα ντι όνι βέντο[10];
…………………………………………………………….
Ω! ας έλειωνα στα ‘ρείπια σου, νησί μου γκρεμισμένο,
να μην ιδώ το Έθνος μου φαλίδο, ντροπιασμένο!
Μαράζι τώχα να σε ιδώ από κοντά, Πατρίδα,
μα κάλλιο ας ήθε’ τσακιστώ, παρά όπως τώρα σ’ είδα!
Ο Θεός σχωρέ σε Σολωμέ’ είδες εκεί εξυπνάδα!
πονούσε, μα δεν ήθελε να ιδεί ποτέ του Ελλάδα!
«Έλα, του λέγανε, να ιδείς τους άντρας μας, τ’ αρχαία’
κ’ εκείνος έλεε: νο σινιόρ[11], θα χάσω την ιδέα!
Ακούς μυστήριο;…μάνα του την ήθελε απ’ αλάργα[12]
πρόβλεπε πως θα πουληθεί κ’ η Ελλάς του σαν την Πάργα!
Δε θα φαντάσθει όμως ποτέ, όσο και αν ήτο αλούπι[13],
πως αφ’ το γιο  θα πουληθεί του Σπύρου του Τρικούπη.
…………………………………………………………..




         
 Σήμερα η Πατρίδα για την οποία ο Εθνικός μας Ποιητής πολέμησε με την πένα του, αλλά δεν ήθελε να πατήσει το πόδι του σ’ αυτή, γιατί φοβόταν μήπως χάσει κάθε ιδέα,  περνάει τα ίδια βάσανα.
Η προτροπή μας λοιπόν να επισκεφτούν οι Ζακυνθινοί το Μουσείο για να δουν ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται, με τις ίδιες αστοχίες και τους ανθρώπινους παραλογισμούς, και απώτερο στόχο να ηρεμήσουν και να απολαύσουν οικογενειακά την Πρωτοχρονιά τους, μακριά από τις πολωτικές προεκλογικές συμπεριφορές, που θα προσπαθήσουν να μας εμπλέξουν, προβάλει επιτακτική.
Η ευχή μας όμως απευθύνεται στους μαθητές της Γ΄Λυκείου, που φέτος θα δώσουν τη μάχη για την επιτυχία στις πανελλήνιες εξετάσεις και αυτό για δύο λόγους: αυτά τα νέα παιδιά είναι το μέλλον μας, αυτά τα παιδιά μπορούν να βγάλουν την Πατρίδα μας από τα αδιέξοδα (πραγματικά και φανταστικά) που έχουμε οδηγηθεί και είναι εκείνα που μπορούν να χαράξουν μια νέα πορεία, με γνώση και αγάπη για την Πατρίδα και την πικρή Ιστορία της.

Καλή και εγνωσμένη Χρονιά σε όλους!






[1] Ιωάννης Τσακασιάνος (1853-1908): Σατιρικός ποιητής από τους πιο δημοφιλείς. Ζούσε με το επάγγελμα του κουρέα. Έγραψε ωραιότατα πατριωτικά και ερωτικά ποιήματα και εξέδωσε θαυμάσιες ποιητικές συλλογές. Έγινε γνωστός σαν «Σπουργίτης» από σειρά ποιημάτων του με αυτό τον τίτλο. Συνεργάστηκε με πολλά φιλολογικά περιοδικά της εποχής του και μελοποίησε πολλά τραγούδια και το επίγραμμα του Σολωμού στην «Καταστροφή των Ψαρών». Το 1894 διορίζεται οικονομικός υπάλληλος και πεθαίνει τελώνης στο Ναύπλιο. Ο Διονύσης Ρώμας αναφέρεται στην προσωπικότητα του Τσακασιάνου στο θεατρικό του έργο «Ζακυνθινή Σερενάτα». Στο Μουσείο Σολωμού σώζεται το πιάνο του και αρκετά έργα του.
[2] «Kατά την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Χαρίλαο Τρικούπη, το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό στη διεθνή σκηνή, δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών, το κράτος οδηγήθηκε στην πτώχευση. Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν όλο και περισσότερο από τη γενικότερη κατάσταση και την αναποτελεσματικότητα του κράτους, το οποίο χαρακτηριζόταν από μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία. ….Όλα αυτά οδήγησαν σε κρίση της εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους»: πό το Σχολικό Εγχειρίδιο: «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θεωρητικής Κατεύθυνσης, σελ. 84-85».
[3] Βρώμιος= βρωμισμένος , ακάθαρτος
[4] Ταρκάσης = ο άπορος
[5] Ινφαμάρω=ατιμάζω (ινφάμες= ο άτιμος)
[6] Σπασάρω= διασκεδάζω, πηγαίνω σε περίπατο, αστεΐζομαι
[7] Φαλίδα= χρεοκοπημένη (φαλλίρω = χρεοκοπώ)
[8] Μπιρμπάντες= φαύλος, πανούργος, αισχρός, άξιος κάτεργου
[9] Πούντο= στιγμή
[10] παντιέρα ντ’ όνι βέντο =  ο αλλοπρόσαλλος, αυτός που εύκολα μεταβάλλει τις πολιτικές πεποιθήσεις του.
[11] Σινιόρ=κύριος
[12] Αλάργα= μακριά
[13] Αλούπι= πονηρός, πανούργος όπως η αλεπού

Δευτέρα, 22 Δεκεμβρίου 2014

Μια Χριστουγεννιάτικη ερμηνεία σ’ ένα έργο που φυλάσσεται στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων.



 "Χριστούγεννα 2014"


Οι εφετινές γιορτινές μέρες έχουν, πιστεύω, κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που δεν είχαν οι προηγούμενες. Φέρουν βαθιά χαραγμένα στο DNA τους την ανθρωπιστική, κοινωνική και αξιακή κρίση, που μνημόνια και πολιτικές αστοχίες, οδήγησαν νοικοκυραίους στα πρόθυρα της αυτοκτονίας, παιδιά να λιποθυμούν από την πείνα μέσα στις σχολικές τάξεις και ανθρώπους να σκαλίζουν στα σκουπίδια για να βρουν ένα κομμάτι ψωμί.
Και μη μου πείτε πως οι σκέψεις αυτές απορρέουν από πολιτικά προκατασκευασμένες  θεωρίες.
Λίγο τα μάτια μας ν’ ανοίξουμε, περιδιαβαίνοντας τη μικρή μας πόλη, την ώρα που τα super market και η λαϊκή αγορά κλείνουν, τότε που κάποιοι  είναι ελεύθεροι να σκαλίσουν τα σκουπίδια προς αναζήτηση του άρτου του επιούσιου και από την άλλη, να καθίσουμε να παρακολουθήσουμε τη γελοία, εξοργιστική και ανήθικη εικόνα του ελληνικού Κοινοβουλίου, θα προβληματιστούμε βαθιά, τόσο για τον χαρακτήρα που θα δώσουμε σαν άτομα στις εφετινές γιορτές, όσο και κυρίως για την επιβαλλόμενη ερμηνεία του μηνύματος των Άγιων Ημερών των Χριστουγέννων και του Δωδεκαημέρου.
Για το πρώτο δεν θα μπορούσα να σας δώσω εύκολη συνταγή. Επαφίεται στις δυνατότητες του καθενός μας, στις ευαισθησίες του, στο χαρακτήρα του, στις συνήθειές του και κατ’ επέκταση στις επιλογές του.
Για το δεύτερο όμως, για το μήνυμα των Άγιων Ημερών, έχω να σας προτείνω μια καλή ιδέα. Και αυτή δεν είναι άλλη από μια σταγόνα Ιστορίας, μια γεύση από κάποια περασμένα Χριστούγεννα, που ακόμα δονούν την ψυχή των ελάχιστων επιζώντων και για την οποία, στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες στήνονται ολόκληρες τελετές μνήμης.
Οδηγός μας γι’ αυτή την ιστορική αναδρομή με Χριστουγεννιάτικη ερμηνεία, ένα έργο που εκτίθεται στην Βιβλιοθήκη του Μουσείου Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων, στην «Αίθουσα Σταύρος Σ. Νιάρχος».

Πρόκειται για το έργο με τίτλο: «Το Πανόραμα της Μάχης του Yser»  του Alfred Bastien (Le Panorama de la Bataille de l'Yser "Par A. Bastien - Région des Dunes, Nieuport, Boucle de Tervaete, Dixmude, Ypres"), με αριθμό καταγραφής Μ.Σ. 1997.7.270 και προέρχεται από τη δωρεά της Οικογένειας Χαριάτη στο Μουσείο το 1997[1].



























Το έργο αυτό παρουσιάζει το εκτεταμένο μέτωπο της μάχης που διεξήχθη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο γύρω από τον ποταμό Yser, που ξεκινά από τη γαλλική Φλάνδρα (βόρεια Γαλλία), εισέρχεται στην βελγική επαρχία της Δυτικής Φλάνδρας και εκβάλλει στη Βόρεια Θάλασσα στην πόλη του Nieuwpoort. Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Yser, στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο ποταμός πλημμύρισε σκόπιμα μεταξύ Nieuwpoort και Diksmuide προκειμένου να εμποδίσει την προώθηση του Γερμανικού Στρατού και να κρατήσει το δυτικό Βέλγιο ασφαλές από τη γερμανική κατοχή. 
      Η Μάχη της Yser ήταν μια μάχη που έλαβε χώρα τον Οκτώβριο του 1914 σε μήκος 35 χιλιομέτρων. Η πρώτη γραμμή κρατήθηκε από μια μεγάλη βελγική δύναμη που κατάφερε να σταματήσει την προέλαση των Γερμανών, αν και μόνο μετά από βαριές απώλειες. Επέτρεψε στο Βέλγιο να διατηρήσει τον έλεγχο μιας φέτας της επικράτειάς του, ενώ έκανε το βασιλιά Αλβέρτο ήρωα.
Η Μάχη αυτή ήταν μία μόνο σκηνή από το δράμα των Μεγάλων και Δυνατών που συνηθίζουν να παίζουν στην πλάτη των Μικρών και των Αδύναμων.
Και επειδή το παρόν άρθρο μπορεί (και ευχόμαστε) να πέσει και στα χέρια κάποιων μικρότερων, αξίζει μόνο και μόνο γι’ αυτούς να  θυμίσουμε ότι, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, επίσης γνωστός ως ο Μεγάλος Πόλεμος, ήταν μια γενικευμένη σύγκρουση των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων που διήρκεσε από τον Αύγουστο του 1914 ως τις 11 Νοεμβρίου 1918. Οι Ενωμένες Δυνάμεις, καλούμενες και Δυνάμεις της Αντάντ (κυρίως οι: Μεγάλη ΒρετανίαΓαλλία, από το 1915 η Ιταλία και ως τις αρχές του 1918 η Ρωσία και, από το 1917, οι ΗΠΑ) νίκησαν τις  Κεντρικές Δυνάμεις καλούμενες και Τριπλή Συμμαχία, (ΓερμανίαΑυστροουγγαρίαΟθωμανική Αυτοκρατορία και Βουλγαρία) και οδήγησαν αφενός στην κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών και σε ριζικές αλλαγές στον χάρτη της Ευρώπης, από τον κατακερματισμό τους, αφετέρου στη μεγάλη Ρωσική Επανάσταση και σε τελική φάση στην δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών[2].
Τα θύματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ανήλθαν σε εννιά εκατομμύρια στρατευμένους και σε άλλους τόσους αμάχους, ξεπερνώντας συνολικά τα 18,5 εκατομμύρια ψυχές.
Όπως γράφει στο σπουδαίο βιβλίο του «Στην Ευρώπη. Ταξίδια στον 20ο αιώνα», ο Ολλανδός δημοσιογράφος Χέιρτ Μακ: «Στην Ευρώπη μια ολόκληρη γενιά σημαδεύτηκε από τον πόλεμο: 13 εκατομμύρια Γερμανοί πολέμησαν: 2 εκατ. σκοτώθηκαν (το 15,4 τοις εκατό του συνολικού πληθυσμού), 7,8 εκατομμύρια Γάλλοι: 1,3 εκατ. σκοτώθηκαν (το 16,8 τοις εκατό), 5,7 εκατομμύρια Βρετανοί: 0,7 εκατ. σκοτώθηκαν (το 12 τοις εκατό), 0,35 εκατομμύρια Βέλγοι: 0,038 εκατ. σκοτώθηκαν (το 10,8 τοις εκατό), 15,7 εκατομμύρια Ρώσοι: 1,8 εκατ. σκοτώθηκαν (το 11,5 τοις εκατό), 9 εκατομμύρια Αυστριακοί – Ούγγροι: 1,1 εκατομ. σκοτώθηκαν  (το 12,2 τους εκατό),  0,75 εκατομμύρια  Σέρβοι: 0,28 εκατ. σκοτώθηκαν (το 37,1 τοις εκατό). Από τα τρία εκατομμύρια Τούρκων που είχαν ακολουθήσει το ταμπούρλο που τους πήγαινε στον πόλεμο, 800.000 δεν επέστρεψαν, δηλ. πάνω  από το ένα τέταρτο. Σε αμέτρητες ευρωπαϊκές οικογένειες, για δεκαετίες, δεν μπορούσε να γίνει ούτε λόγος πια για φυσιολογική οικογενειακή ζωή. Μόνο στη Γερμανία έμειναν πίσω μισό εκατομμύριο χήρες πολέμου: οι περισσότερες δεν θα ξαναπαντρεύονταν ποτέ. Στο μέσο γαλλικό χωριό ένας στους πέντε νέους άντρες είχε σκοτωθεί….[3]
Για τη δική μας χώρα τα αποτελέσματα είναι πιο γνωστά με τη Μικρασιατική Καταστροφή και όχι μόνο.
Η επέτειος της λήξης του Μεγάλου Πολέμου εορτάζεται από το 1919 στις 11 Νοεμβρίου σε πολλές χώρες (Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Καναδά, Νότια Αφρική, Μάλτα, Γαλλία κ.λπ.) και λέγεται «Μέρα της Μνήμης» (Remembrance Day). Το σύμβολο της ημέρας είναι η παπαρούνα (poppy), γιατί παπαρούνες φύτρωσαν στα πεδία της μάχης στη Φλάνδρα μετά το τέλος του 1ου Παγκόσμιου Πόλεμου. Μία εβδομάδα πριν τις 11 Νοεμβρίου, όποιος ενδιαφέρεται να συμμετέχει, μπορεί να αγοράσει με ένα συμβολικό ποσό μια χάρτινη παπαρούνα από πλανόδιους πωλητές. Την παπαρούνα τη φοράνε καρφιτσωμένη σε σακάκια, καπέλα και τσάντες. Τα χρήματα που μαζεύονται πάνε σε γέρους στρατιώτες, απόμαχους των δύο παγκοσμίων πόλεμων.


Το 11 είναι συμβολικό νούμερο, γιατί στις 11 Νοεμβρίου 1918 στις 5 το πρωί υπογράφτηκε η εκεχειρία στο Compiègne της βόρειας Γαλλίας, και έξι ώρες αργότερα, στις 11 το πρωί, σταμάτησαν οι εχθροπραξίες. Έτσι την 11η μέρα του 11ου μήνα του χρόνου, στις 11 το πρωί, τηρούν συμβολική σιγή 2 λεπτών σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία[4]. Όταν πέφτει μέσα στην εβδομάδα, η σιγή γίνεται ανήμερα, ενώ οι υπόλοιποι εορτασμοί την δεύτερη Κυριακή του μήνα.

Επειδή φέτος συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από το Μεγάλο Πόλεμο, η γιορτή πήρε ακόμα μεγαλύτερη επισημότητα με την τεράστια εγκατάσταση (installation) του καλλιτέχνη Πολ Κάμινς (Paul Cummins)[5]. Σε σχετικό μνημείο στην τάφρο του Πύργου του Λονδίνου, στήθηκαν περισσότερες από 888.246 κεραμικές παπαρούνες, μία για κάθε στρατιώτη της Βρετανίας και της Κοινοπολιτείας που έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια του πολέμου που ξεκίνησε πριν από έναν αιώνα. Ο σκηνογράφος Τομ Πάιπερ (Tom Piper) βοήθησε τον Κάμινς να υλοποιήσει το όραμά του, μαζί με μία ομάδα οκτώ χιλιάδων εθελοντών που τοποθέτησαν τα κεραμικά άνθη στις θέσεις τους[6]. Ο πλήρης τίτλος της εγκατάστασης είναι: «Blood Swept Lands and Seas of Red» (αιματοβαμμένα εδάφη και άλικες θάλασσες)[7].

Μια άλλη σκηνή του δράματος που σχετίζεται με το έργο του Μουσείου, αλλά και με το θέμα του άρθρου μας είναι η Χριστουγεννιάτικη εκεχειρία που έλαβε χώρα τα Χριστούγεννα του 1914. Πάνω από ένα εκατομμύριο στρατιώτες αψήφησαν τις εντολές των ανωτέρων τους, βγήκαν από τα χαρακώματα, ευχήθηκαν ο ένας στον άλλον «Καλά Χριστούγεννα» και έπαιξαν ποδόσφαιρο στην πιο αυθόρμητη ανακωχή της παγκόσμιας Ιστορίας.
   Οι περισσότερες μπάλες που χρησιμοποιήθηκαν ήταν αυτοσχέδιες, από άχυρο δεμένο με σπάγκο ή άδεια κονσερβοκούτια. Το ίδιο πρόχειρα ήταν και τα τέρματα, για τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ξύλα, χλαίνες και κράνη. Άλλα ματς διεξάγονταν με 50 παίκτες και άλλα με 10 και διαρκούσαν περίπου μία ώρα. Οι στρατηγοί και από τις δυο μεριές χαρακτήρισαν αυτή την αυθόρμητη ειρήνη ως προδοσία και όσους συμμετείχαν τους έστειλαν υπόλογους στο στρατοδικείο[8].
     Με πολύ τρυφερό τρόπο ο Γάλλος σκηνοθέτης Christian Carion στην ταινία του «Joyeux Noël» (Καλά Χριστούγεννα), του 2005, παρουσιάζει τη συγκινητική αυτή ιστορία .

      Πριν από λίγες μέρες στις 18 Δεκεμβρίου, Βρετανοί και Γερμανοί στρατιώτες, πήραν μέρος σε αγώνα ποδοσφαίρου, αναβιώνοντας τον αγώνα που έγινε κατά την διάρκεια της εκεχειρίας, λόγω Χριστουγέννων στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο [9].  Η χριστουγεννιάτικη εκεχειρία ήταν μια σύντομη, αλλά τόσο δυνατή έκρηξη αγάπης, ανθρωπιάς και ειρήνης στην καρδιά του Μεγάλου Πολέμου και το πεδίο που έλαβε χώρα μπορούμε να το θαυμάσουμε στο έργο του Alfred Bastien (1873 - 1955), που φυλάσσεται στο Μουσείο, αφού ο Βέλγος καλλιτέχνης που το φιλοτέχνησε, έζησε από κοντά, ως πολεμικός ζωγράφος και στρατιώτης τα γεγονότα. Ο Bastien παρακολούθησε την Ακαδημία Royale des Beaux-Arts στη Γάνδη, όπου σπούδασε ζωγραφική με τον Jean Delvin. Στη συνέχεια εγγράφεται στην Académie Royale des Beaux - Arts στις Βρυξέλλες, όπου σπούδασε με τον Jean - François Portaels. Κέρδισε το Βραβείο Godecharlethere, το 1897. Ταξίδεψε στο Παρίσι, όπου φοίτησε στην École des Beaux - Arts. 
 Ήταν στο Παρίσι, όταν ξέσπασε ο  Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.
Τον Οκτώβριο του 1914, κατατάχτηκε εθελοντικά στο βελγικό στρατό. 
Μεταφέρθηκε στο «Τμήμα Artistique» στο Νιούπορτ, το οποίο παρουσιάζει στο έργο του Μουσείου Σολωμού.  
Από το 1915 και μετά, έκανε πολλά σχέδια και σκίτσα της γραμμής του πολέμου, από την πλευρά του Βελγίου στον ποταμό Yser. Το βρετανικό περιοδικό «Εικονογραφημένο Νέα του Πολέμου», μεταξύ άλλων δημοσίευαν τακτικά τη δουλειά του.
       Το 1917, μετά την προσωπική αίτηση του Λόρδου Beaverbrook, στη συλλογή του οποίου ανήκουν αρκετοί  πίνακές του, αποσπάστηκε στο καναδικό στρατό μέχρι το Σεπτέμβριο του 1918, διάστημα κατά το οποίο παρήγαγε πολλά έργα τέχνης, που σχετίζονται άμεσα με την καναδική εμπειρία του πολέμου.
       Μετά τον πόλεμο, ο Alfred Bastien ζωγράφισε ένα μεγάλο Πανόραμα της Μάχης του Yser, ένα έργο το οποίο είχε προγραμματιστεί από το 1914 και το οποίο, είχε παραγγελθεί σε αυτόν από το βασιλιά Αλβέρτο. Κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του στο βελγικό στρατό, ο Bastien έκανε πολλά σκίτσα, σχέδια και φωτογραφίες, που αργότερα τα ενσωμάτωσε στο ίδιο το Πανόραμα.  
       Το αυθεντικό έργο «Panorama de l' Yser» έχει διαστάσεις 115 μέτρα μήκος και 14 μέτρα ύψος και αρχικά παρουσιάστηκε στις Βρυξέλλες. Το έργο που βρίσκεται στο Μουσείο έχει μήκος 3,5 μέτρα και ύψος 0,45[10].
       Η σπουδαιότητα του αυθεντικού φαίνεται από το γεγονός ότι  στα μέσα της δεκαετίας του 1920, κατασκευάστηκε στην Οστάνδη, στο Βέλγιο, ένα μόνιμο κτίριο για να στεγάσει το Πανόραμα. Η μετακίνηση του Πανοράματος από τις Βρυξέλλες στην Οστάνδη ήταν για να κερδίσει ένα μέρος του βρετανικού τουρισμού η πόλη, δεδομένου ότι οι περισσότεροι Βρετανοί έρχονταν για να επισκεφθούν συγγενείς τους εκεί που έπεσαν στον Πόλεμο. Το Πανόραμα άνοιξε στην Οστάνδη το 1926.
       Οικονομικά υπήρξε μεγάλη επιτυχία, τόσο για τον Bastien, ο οποίος έλαβε ένα τεράστιο ποσό για την ζωγραφική, όσο και  για την πόλη της Οστάνδης. Η αρχική επένδυση αποπληρώθηκε πολλές φορές, από τα τέλη εισόδου και από τις  καρτ-ποστάλ και τις εκτυπώσεις. Μία από αυτές είναι και αυτή που φυλάσσεται στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων.
       Στην έκθεση των Βρυξελλών, μέχρι το 1925, υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 800.000 άνθρωποι το επισκέφθηκαν, μεταξύ των οποίων πολλοί από τους εστεμμένους της Ευρώπης, πρόεδροι ξένων κρατών και αυτοκράτορες, όπως φαίνεται  από τις ειδήσεις των μέσων ενημέρωσης της εποχής.
       Κατά τη συμπλήρωση ενός έργου τέτοιων διαστάσεων, είναι προφανές ότι Bastien δεν μπορούσε να τα κάνει όλα μόνος του. Αρκετοί από τους συναδέλφους καλλιτέχνες από το «Τμήμα Artistique» συμμετείχαν σε αυτό το μεγάλο έργο. Η αρχική σχεδίαση με κάρβουνο πήρε περίπου μία εβδομάδα για να ολοκληρωθεί, ενώ η ζωγραφική και το βερνίκωμα πήρε ένα χρόνο. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στα εφέ φωτισμού, προκειμένου να δημιουργηθεί μια πιο πιστευτή οφθαλμαπάτη.
        Εκτός από το διάσημο «Panorama de l' Yser», ο Bastien δημιούργησε επίσης ένα μικρότερου μεγέθους «Panorama de la Bataille de la Meuse» το 1937, το οποίο παρουσιάζει σκηνές από τις μάχες στη Namur και την ακρόπολη του Dinant κατά τον Αύγουστο του 1914. Μέρος αυτής απεικόνιζε την σφαγή των Βέλγων πολιτών στο Dinant, τον Αύγουστο του 1914, γι’ αυτό και το έργο σκόπιμα καταστράφηκε από τις γερμανικές αρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής 1940-1944 .
       Το «Panorama de l' Yser » υπέστη σοβαρές ζημιές το 1940 κατά τη διάρκεια ενός βομβαρδισμού από τα Βρετανικά αεροσκάφη. Το μουσείο ήταν κλειστό κατά τη διάρκεια του πολέμου και η ζωγραφική εκτέθηκε σε κάθε είδους δυσμενείς καιρικές συνθήκες.
        Το 1951 το έργο μεταφέρθηκε στο Βασιλικό Μουσείο του Στρατού στις Βρυξέλλες, όπου ξεκίνησε μια προκαταρκτική αποκατάσταση. Στη συνέχεια εκτέθηκε στο Μουσείο Στρατού μέχρι το 1980. Τώρα παραμένει στην αποθήκη, εν αναμονή περαιτέρω αποκατάστασης και οριστικού προορισμού[11].
       Τα στοιχεία για το αυθεντικό έργο τα άντλησα από το διαδίκτυο στις ιστοσελίδες που αναφέρονται στις υποσημειώσεις του παρόντος άρθρου. Ωστόσο το δικό μας αντίγραφο μπορούμε να το θαυμάσουμε στη Βιβλιοθήκη του Μουσείου Σολωμού.
     Και μέσα από τους καπνούς και τα νεκρά σώματα ενός πολέμου που αιματοκύλησε την Ευρώπη και τον πλανήτη μας 100 χρόνια πριν, ας ευχηθούμε, οι κόκκινες παπαρούνες των Φλαμανδικών πεδίων μάχης και η Χριστουγεννιάτικη εκεχειρία του 1914, να μας εμπνεύσουν για να σταθούμε στο ουσιαστικό, στο ανθρώπινο, στο πνευματικό, σ’ αυτό που όλοι καταλαβαίνουμε και χρειαζόμαστε.
    Ίσως έτσι κάνουμε κι εμείς τη δική μας εκεχειρία και σταματήσουμε να ανεχόμαστε τους Δυνατούς της Γης που μας έχουν οδηγήσει στα πιο κρύα Χριστούγεννα των τελευταίων χρόνων.

     Καλά και φωτισμένα Χριστούγεννα σε όλους!





[1] Τα έργα της Συλλογής Χαριάτη, που βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, ήρθαν στους κόλπους του, σε τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους: το 1981, το 1991 και το 1997. Πρώτα ήρθε στο Μουσείο η έγχρωμη λιθογραφία με αριθμό καταγραφής Μ.Σ. 1981.7.214, με θέμα "Η Μάχη της Σιάτιστας, υπό τον γενναίον Α. Ρώμα", δωρεά της Οικογένειας Θεοδώρου Ε. Χαριάτη. Το έργο αυτό έχει αναρτηθεί δίπλα στην Προσωπογραφία του Αλέξανδρου Ρώμα. Κατόπιν ήρθε στη Συλλογή του Μουσείου η γκραβούρα με αριθμό καταγραφής Μ.Σ.1991.7.216 και θέμα " Ο Θάνατος του Βέλγου ανατόμου Ανδρέα Βεζάλ".  Το έργο αυτό δωρίθηκε στο Μουσείο από την Ειρήνη Πραμαντιώτη- Χαριάτη και το γιο της Άθη, στη μνήμη του συζύγου και πατέρα Θεοδώρου Ε. Χαριάτη, με τη συμπλήρωση ενός έτους από το θάνατό του.  Το 1997 τέλος, έγινε η μεγάλη δωρεά της Ειρήνης και του Άθη Χαριάτη στη μνήμη Θεοδώρου Χαριάτη, η οποία περιλαμβάνει 35 έργα: χαρακτικά, σκίτσα, τυπογραφημένα φύλλα, έγχρωμες λιθογραφίες και λιθογραφημένες αφίσες, προερχόμενα είτε από δημοπρασίες έργων τέχνης από το εξωτερικό είτε από τη Συλλογή του Δημοσθένη Κ. Πραμαντιώτη, πατέρα της Ειρήνης Θ. Χαριάτη.
[3] Χέιρτ Μακ, Στην Ευρώπη. Ταξίδια στον 20ο αιώνα, εκδ. Μεταίχμιο 2007, σελ. 124


Κυριακή, 7 Δεκεμβρίου 2014

Στα βήματα του Θεοτοκόπουλου…


Εντυπώσεις από την επίσκεψη στην έκθεση με θέμα: «Εικαστικές αναφορές στο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο – Ελ Γκέκο. Αφιέρωμα στα 400 χρόνια από το θάνατό του»,
του Σωματείου Πτυχιούχων Ανωτάτων Σχολών Εικαστικών Τεχνών Ηπείρου.


  
                           

Μια επίσκεψη για επαγγελματικούς λόγους στα όμορφα Γιάννενα, πριν από λίγες μέρες (24 Νοέμβρη 2014), με έκανε και πάλι να βρεθώ στα βήματα του μεγάλου ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου.
          
  Δύο μήνες περίπου μετά τη διάλεξη στο Κέντρο Λόγου Μπανάτου «Αληθώς», (Κυριακή 19 Οκτώβρη), με θέμα: «Αναφορά στον Γκρέκο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τετρακόσια χρόνια από το θάνατο του μεγάλου Κρητικού Ζωψγράφου» (http://www.parathemata.com/2014/10/a.html) , η σχέση μου μαζί του συνεχίζεται φλογερή και η εντύπωση της επιρροής του έργου του σε μένα, γίνεται ψυχικά καθαρτήρια, αφού μπορώ να μοιράζομαι τη δημοκρατία της αίσθησης των ιδεών, των χρωμάτων, της τεχνικής και των συλλήψεών του με τους ανθρώπους που διοργάνωσαν μια εκπληκτική έκθεση.


            Αναφέρομαι στην έκθεση με θέμα: «Εικαστικές αναφορές στο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο – Ελ Γκέκο. Αφιέρωμα στα 400 χρόνια από το θάνατό του», του Σωματείου Πτυχιούχων Ανωτάτων Σχολών Εικαστικών Τεχνών Ηπείρου (http://goo.gl/8P14dq).


            Η έκθεση, που εγκαινιάστηκε στις 5 Νοεμβρίου, και όταν την επισκέφτηκα διένυε την πρώτη της κιόλας παράταση, λειτουργεί στα ΓΑΚ-Ιστορικό Αρχείο-Μουσείο Ηπείρου (Δ. Φιλοσόφου & Γλυκήδων), μέσα στο Κάστρο των Ιωαννίνων και παρουσιάζει τα έργα 35 Ηπειρωτών Εικαστικών, που επηρεάστηκαν από τον μεγάλο Κρητικό Ζωγράφο και θέλησαν με τον προσωπικό τους τρόπο να αποδείξουν ότι ακόμα και σήμερα ο καλλιτέχνης «που δύσκολα κατατάσσεται σε σχολές, ρεύματα και κινήματα και που θεωρήθηκε προφήτης της μοντέρνας τέχνης, αφού οι ποικίλες τομές και νεωτερισμοί του προκαλούν θαυμασμό για τα αντίρροπα δεδομένα της εποχής του, όσο και για τις επαληθεύσεις τους στις μετέπειτα κατακτήσεις άλλων εποχών»[i],  συγκινεί και επηρεάζει τους καλλιτέχνες της βασανισμένης εποχής μας και ιδιαίτερα τους νέους.


Η επίσκεψή μου μάλιστα, ώρα που οι αίθουσες ήταν γεμάτες από μικρούς μαθητές, που στα πλαίσια της εκπαιδευτικής τους επίσκεψης κατέκλυζαν τους χώρους της, μου επιβεβαίωσε ότι όχι μόνο οι καλλιτέχνες, αλλά και τα παιδιά μπορούν να προβληματιστούν από την αμφίδρομη σχέση της σύγχρονης τέχνης και του τρόπου που αυτή προσεγγίζει τα διδάγματα του μεγάλου Κρητικού Ζωγράφου.


Γιατί αυτό δεν είναι άλλωστε και το νόημα της σύγχρονης τέχνης, αλλά και της Τέχνης γενικότερα; Να αγγίξει το ιερό, να το μετασχηματίσει σε σύγχρονη αλήθεια και τελικά να το ανυψώσει μέσα από τα δικά μας ευτελή υλικά σε κάτι που εκφράζει το δικό μας πνεύμα, το δικό μας τραύμα, τη δική μας πρόταση.

Ο Διαμερισμός των ιματίων του Χριστού, 1580-1585
Παρίση Άννα, Χωρίς τίτλο, μικτή τεχνική, 100χ60χ10 εκ.












 

Και η συγκίνησή μου ήταν ακόμα μεγαλύτερη όταν ανάμεσα στους καλλιτέχνες εντόπισα τα ονόματα παλαιών αγαπημένων συναδέλφων και φίλων, από το Εικαστικό Εργαστήρι του Δήμου Ιωαννίνων, που συνεχίζουν άοκνα να δημιουργούν και να καταθέτουν την προσωπική τους σφραγίδα στο σύγχρονο εικαστικό πρόσωπο, αυτού του τόσο όμορφου κομματιού της πατρίδας μας, της Ηπείρου.

Μαρία Μαγδαληνή η μετανοούσα, 1580

Βέργου Ελευθερία, Μαγδαληνή η μετανοούσα, 2014, ακρυλικό, 60χ60 (λεπτομέρεια)

Έτσι ακολουθώντας τα βήματα του Γκρέκο είναι σαν να ξαναβρήκα κι εγώ ένα κομμάτι της ζωής μου αγαπημένο, που η Τέχνη το εξαγνίζει και του δίνει αποδοχή, ομορφιά, συγχώρεση και ελπίδα για ένα πιο όμορφο μέλλον.

       
            Η κυρία με την ερμίνα, 1577-1579
  Τζιντζελή Φωτεινή, Χωρίς τίτλο, μικτή τεχνική, 30χ21 εκ.

Θα ήταν παράλειψη εάν δεν συμπεριελάμβανα τα ονόματα των εικαστικών που συμμετείχαν, γι’ αυτό το κάνω παραθετικά και αλφαβητικά, χωρίς την περιττή αξιολόγηση του «μ’ αρέσει – δε μ’ αρέσει».
Ιωάννης Γκούντζος, Διαχρονικότητα, 2014, λάδι σε καμβά, 80χ100εκ.
Εδώ ο Πικάσο συνομιλεί με τον Θεοτοκόπουλο ζωγραφίζοντας τις Δεσποινίδες της Αβινιόν μπροστά από την Πέμπρτη σφραγίδα της Αποκαλύψεως.

H Πέμπτη Σφραγίδα της Αποκαλύψεως, 1608-1614
    
Στην έκθεση λοιπόν, που λειτουργεί με ελεύθερη είσοδο για το κοινό  συμμετέχουν οι: Αναγνώστου Αλέξης, Ανδρούτσος Μιχάλης, Ασπρογενίδου Θεοδώρα, Βασιλείου Αχιλλέας, Βέργου Ελευθερία, Γκαλτέμης Χριστόδουλος, Γκούτζος Ιωάννης, Γούση Δήμητρα, Γραμματικόπουλος Δημήτρης, Δερέκα Αγγελική, Δημόπουλος Δημήτρης, Δουβανά Αναστασία (Τάτη), Ζωγάκης Γιάννης, Ζώη Καλλιόπη, Ηλίας Χρήστος, Καλογιάννη Γιάννα, Καρδάση Γεωργία, Κέλλης Αντώνης, Λισγάρας Σπύρος, Μάντζιος Νίκος, Μήτσης Γιώργος, Μήτση Ειρήνη, Μπερούκας Κώστας, Ναυρόζογλου Λένα, Νουτσοπούλου Πέννυ, Παπαγεωργίου Ευδοκία, Παπαγιάννης Θεόδωρος, Παρίση Άννα, Πλιακοπάνος Πάνος, Ράτσικας Δημήτρης, Σέλιος Οδυσσέας, Τάτση Έλσα, Τσεσμελή Αναστασία, Τσιντζέλη Φωτεινή, Τσόλη Αγγελική Χάιδω.

       

Ευδοκία Παπαγεωργίου, Μορφές - Σκεπτομορφές, 2014, ακρυλικά, 90χ60 εκ.

Ξεχωρίζω όμως κάποια έργα από τον κατάλογο της έκθεσης και τα παρουσιάζω εδώ, με το πρωτότυπο του Θεοτοκόπουλου από δίπλα για να δείξω ότι τα εικονογραφικά παράλληλα μπορούν τρυπήσουν το χρόνο και να τοξεύσουν ίσια μέσα στην καρδιά μας.








Ευχή μου να μπορούσαμε να δούμε την έκθεση αυτή και στη Ζακυνθούλα μας, που τόση μεγάλη ανάγκη φαίνεται ότι έχει από εκπαίδευση γύρω από τη σύγχρονη τέχνη, όπως απέδειξαν  οι αντιδράσεις για το μνημείο για το Βεζάλ και όσο γι’ αυτό no comment





[i] Μιχάλης Οικονομίδης, Ο Δημιουργός και το Έργο του, στον κατάλογο της έκθεσης, έκδ. Περιφέρεια Ηπείρου – Σωματείο Πτυχιούχων Ανωτάτων Σχολών Εικαστικών Τεχνών Ηπείρου, Ιωάννινα 2014, σελ. 6.

Τρίτη, 2 Δεκεμβρίου 2014

Ήπειρος – Ζάκυνθος: Μια αμφίδρομη σχέση. Η συμβολή του Αλέξανδρου Ρώμα στην απελευθέρωση της Ηπείρου.

Ομιλία, στην εκδήλωση την αφιερωμένη στον μαχητή του Δρίσκου, 
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΡΩΜΑ, στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 24 Νοεμβρίου 2014, 
στον Πολιτιστικό Πολυχώρο «Δημ. Χατζής» (Παλαιά Σφαγεία),
που διοργανώθηκε από την ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ, την ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΗΠΕΙΡΟΥ, το ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΟΛΩΜΟΥ & ΕΠΙΦΑΝΩΝ ΖΑΚΥΝΘΙΩΝ, το ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ του ΔΗΜΟΥ ΙΩΑΝΝΙΤΩΝ και την ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ "ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝ". 



  

Kύριε Πρόεδρε,
Εκλεκτά Μέλη των Φορέων που συνδιοργάνωσαν την αποψινή τιμητική βραδιά,

Κυρίες και Κύριοι,

Η ανάγκη για επισήμανση φωτεινών στιγμών της τοπικής ιστορίας, σε μια εποχή που η παγκοσμιοποιημένη εποχή μας επιτάσσει την ομογενοποίηση και την ώσμωση, αντιμετωπίζοντας την εθνική ταυτότητα αποκλειστικά και μόνον ως μια γραφική εκδοχή της ανάγκης για αυτοδιάθεση των λαών, εκδηλώσεις όπως η αποψινή, που επιλέγουν να φωτίσουν τους πρωταγωνιστές, που με την προσωπική τους θυσία κατόρθωσαν να αλλάξουν τον ρου της ιστορίας, είναι όχι μόνον αξιομνημόνευτες, αλλά μας γεμίζουν ελπίδα γι’ αυτό που μπορεί να κατορθώσει το άτομο, λειτουργώντας μέσα σε συνθήκες εθνικής συσπείρωσης.
Και όταν μάλιστα το άτομο αυτό, αφήνει την ιδιαίτερη πατρίδα του, και «δονούμενο από αισθήματα μεσαιωνικού ιπποτισμού, φορεί το θώρακα, ζώνεται τη σπάθη και αρπάζει την ασπίδα, και τρέχει όπου η καρδιά τον οδηγεί, υπέρ μιας ευγενούς ιδέας, για μίαν ευγενή δόξα», όπως σημειώνει ο Σπυρίδων Δεβιάζης, στην εφημερίδα της Ζακύνθου «ΝΕΟΝ ΦΩΣ», στις 23 Ιουλίου 1914[1], και κατορθώνει το ακατόρθωτο, τότε η αναφορά μας σε αυτό, προβάλει όχι μόνο επιτακτική, αλλά και επιβαλλόμενη.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 2

(Προσωπογραφία  Αλέξανδρου Ρώμα, από το Αρχοντικό Ρώμα στη Ζάκυνθο)

Για τον Αλέξανδρο Ρώμα (1863-1914), ωστόσο, Κυρίες και Κύριοι, που σπούδασε νομικά στην Αθήνα και τελειοποιήθηκε στο Παρίσι στις πολιτικές επιστήμες, έγινε αρχηγός του Ρωμιάνικου Κόμματος στη Ζάκυνθο, όταν αποσύρθηκε ο θείος του από την πολιτική και εκλέχτηκε βουλευτής πέντε φορές (τα έτη 1895, 1899, 1902, 1905 και 1909), Πρόεδρος της Βουλής τρεις φορές (το 1897, το 1903 και το 1909), Υπουργός δύο φορές (Παιδείας, το 1902 και Δικαιοσύνης, το 1909)[2], η εμπλοκή του στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1912 και η συμβολή του στην απελευθέρωση της Ηπείρου, ήταν απλά η συνέχεια μιας ιστορικής διαδρομής αιώνων, που δένει Ήπειρο κι Επτάνησα με δεσμούς αρραγείς, και συμβάλει στην εξισορρόπηση της «πολυσχιδούς πολιτισμικής πολυτροπίας, που χαρακτήριζε, αλλά και διέστελλε πάντα, ακόμη και μεταξύ τους, με διαφορές χαρακτηριστικά ιδιότυπες, τους κατοίκους των Ιόνιων νησιών»[3].
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 3

(Στη διαφάνεια το έργο του Γιώργου Βαρλάμου από τη Συλλογή Έργων Τέχνης της Βουλής).

Και είναι πραγματικά αξιοπερίεργο που αυτήν την εξισορρόπηση, την εντοπίζουμε κυρίως σε εποχές ιστορικής έντασης. Ίσως γιατί αυτές οι εποχές είναι που λειαίνουν τις αντιθέσεις και προβάλλουν τα ανθρωπιστικά πρότυπα.
Για να καταδείξουμε τη σχέση αυτή ας αναφερθούμε σε μερικά αντιπροσωπευτικά παραδείγματα:
Παράδειγμα 1ο
Κατά τα προεπαναστατικά χρόνια και σ’ όλη τη διάρκεια της εθνεγερσίας κατέφυγαν στη Ζάκυνθο πολλές οικογένειες προσφύγων από την υπόδουλη Ελλάδα και ιδιαίτερα από τον Μοριά και την Ήπειρο. Όπως σημειώνει ο Ντίνος Κονόμος, στη μελέτη του: «Ηπειρώτες στη Ζάκυνθο, εκδ. Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 1964», οι καταδιωγμένοι πρόσφυγες έβρισκαν στο νησί αδελφική συμπαράσταση κι ευνοϊκούς όρους διαβιώσεως. Από τους Ηπειρώτες πρόσφυγες μπορούμε να ξεχωρίσουμε εκείνους που προέρχονται από το ονομαστό κεφαλοχώρι Καλαρύτες. Καταδιωγμένοι από τις επιθέσεις των Τούρκων του Ιμπραήμ Πρεμέτη, άφησαν τα σπίτια και τις περιουσίες τους, έκρυψαν τους θησαυρούς τους κι έφυγαν από το χωριό και ύστερα από μια τρομερή πορεία ως το Μεσολόγγι, ζήτησαν από τον Άγγλο τοποτηρητή της Ζακύνθου και πήραν την άδεια να εγκατασταθούν στο νησί (15 Αυγούστου 1821).
Οι Ηπειρώτες άφησαν έντονη τη σφραγίδα τους στην οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική ζωή της αλλοτινής Ζακύνθου. Αγνοί, εργατικοί, σεμνοί και πάντα στοχαστικοί, έφεραν στη Ζάκυνθο από την ονομαστή πατρίδα τους όχι μόνο τη θαυμαστή τέχνη της χρυσοχοΐας και της αργυρογλυπτικής, αλλά και το δραστήριο εμπορικό δαιμόνιο που άσκησε ευεργετικότατη επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα του νησιού[4].
Εμπορικά καταστήματα, εργοστάσια, γραφεία εισαγωγών και εξαγωγών, χρυσοχοΐα, παντοπωλεία, ήταν σκόρπια σε διάφορα σημεία της πόλης και ιδιαίτερα στον κεντρικό δρόμο της Πλατείας Ρούγας (οδός Αλ. Ρώμα), στη γραφική Στράτα Μαρίνα (οδός Κων/νου Λομβάρδου) και δίπλα στην Αγορά της Μέσα Μερίας. Ονομαστό ήταν για πολλά χρόνια το εμπορικό του Δάφνου, που συνήθιζε στο τέλος κάθε χρόνου να βγάζει πολυτελέστατα αγιοβασιλιάτικα παιγνίδια. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, παιδί, συγκινήθηκε τόσο μ’ έναν όμορφο καραγκιόζη της βιτρίνας του Δάφνου, που αργότερα έγραψε γι’ αυτόν ένα από τα καλύτερα διηγήματά του[5].
Τόση μάλιστα αναγνώριση είχαν στο νησί αυτοί οι έμποροι, που μια συγκεκριμένη γειτονιά ονομάστηκε από τους ντόπιους Καλαρύτικα, κ’ έτσι έμεινε γνωστή ως τα τελευταία προσεισμικά, δηλαδή τα πριν από τον καταστρεπτικό σεισμό του Αυγούστου του 1953, χρόνια.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 4

Παράλληλα με το εμπόριο και τη βιομηχανία οι Καλαρυτινοί βρήκαν στη Ζάκυνθο το γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη της χρυσοχοΐας και τορευτικής που είχε καλλιεργηθεί σ’ ανώτερα επίπεδα δημιουργίας μέσα στον τόπο τους.
Φημισμένοι τεχνίτες του χρυσαφιού και του ασημιού, όπως ο Αθανάσιος Τσιμούρης, ο Γεώργιος Διαμαντής Μπάφας, ο Χριστόδουλος Βαρσάμης ή Γκέρτζος, ο Ιωάννης Μπλούτσος, ο Κωνσταντίνος Στάθης και ο Γεώργιος Παπαστεφάνου, έρχονται από την Ήπειρο και ριζώνουν στη Ζάκυνθο, δημιουργώντας αξιοθαύμαστα έργα τέχνης που στολίζουν εκκλησιές και αρχοντικά της εποχής[6].
Δείγματα της θαυμαστής τέχνης τους βλέπετε στις διαφάνειες.
            Εδώ η πίσω όψη τριών σταχώσεων Ευαγγελίων του μεγάλου Καλαρυτινού αργυρογλύπτη Αθανασίου Τζημούρη, διάσημου αρχιτεχνίτη του  Αλή Πασά, που βρέθηκε πρόσφυγας στη Ζάκυνθο, και δούλεψε από το 1821 έως το θάνατό του το 1823. 

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 5

Ο άλλος μεγάλος αργυρογλύπτης είναι ο επίσης Καλαρυτινός Διαμάντης Μπάφας. Το Ευαγγέλιο που βλέπετε στη διαφάνεια είναι και αυτό από τον Άγιο Διονύσιο και ευρίσκεται στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Ζακύνθου.
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 6

Στη διαφάνεια βλέπετε λεπτομέρειες από τις θαυμαστές παραστάσεις της Γέννησης, της Προσκύνησης των Μάγων και της Φυγής στην Αίγυπτο.

Ας περάσουμε τώρα στο 2ο παράδειγμα:

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 7

Κατά τα προεπαναστατικά χρόνια η Ζάκυνθος στάθηκε λίκνο της Φιλικής Εταιρείας. Κομβικός τόπος για τη δράση της ήταν ο ναός του Αγίου Γεωργίου του Λατίνου ή των Φιλικών και ιδιαίτερα σημαντική η δράση του εφημέριου του ναού, του Γιαννιώτη Άνθιμου Αργυρόπουλου. Ο Αργυρόπουλος καταγόταν από τα Ιωάννινα, αλλά καταδιώχθηκε από τον Αλή Πασά, επειδή μετά την άλωση του Σουλίου προσέφερε καταφύγιο στο μοναστήρι του, στην οικογένεια του Μάρκου Μπότσαρη. Κατατρεγμένος κατέφυγε στη Ζάκυνθο.
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 8


Στο ναό ορκίστηκαν Φιλικοί, σύμφωνα με πίνακα που φυλάσσεται στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, ο Σολωμός, οι Πλαπουταίοι, ο Κολοκοτρώνης, ο Φωτομάρας, ο Νικηταράς, οι Πετιμεζάδες, ο Ρώμας, ο Δραγώνας, ο Στεφάνου.
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 9

Τη μορφή του Αργυρόπουλου έχει αναπαραστήσει η γλύπτρια Ειρήνη Πραμαντιώτη-Χαριάτη, σε άγαλμα που έχει τοποθετηθεί στο αλσύλλιο της πλατείας Μητροπολίτη Αλεξίου Ιγγλέση, δίπλα στο Μητροπολιτικό Μέγαρο, σε κεντρικό σημείο της πόλης. Ο Αργυρόπουλος τηρούσε ακόμα και την αλληλογραφία μεταξύ των Ζακυνθινών και των αρχηγών της Ηπείρου.

Ας περάσουμε τώρα στο 3ο παράδειγμα:

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 10

(Στην είσοδο του αρχοντικού Ρώμα τα παιδιά του Διονύσης και Σπύρος )

Στο βιβλίο του Γιάννη Δεμέτη «Κυριώτερα Συμβάντα της νήσου Ζακύνθου, 1874-1907 υπό Διονυσίου Κλάδη Υιού του Ιερέως Παναγιώτη, το οποίο πρόκειται για ένα ημερολογιακά  καταγεγραμμένο χρονικό, στο έτος 1881 με ημερομηνία Ιούνιος 24, διαβάζουμε:
 «Τετάρτη, ήρθε τηλεγράφημα, ότι η Τουρκία επαραχώρησε την Άρτα εις την Ελλάδα και υψώθη η Ελληνική σημαία. Εφωταγώγησε η οικία του Ρώμα και διάφορα άλλα καταστήματα και έπαιξε η μουσική απέναντι της οικίας του Ρώμα.[7]»
Φανερή η σχέση μεταξύ των δύο περιοχών: Επτανήσου –Ηπείρου από την αντίδραση του Ζακυνθινού κόντε στην απελευθέρωση της Άρτας.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 11
Το 4ο και τελευταίο παράδειγμα, σχετίζεται άμεσα με τον Αλέξανδρο Ρώμα, αφού πρόκειται για τη δράση της αδελφής του, Λίνας Ρώμα, συζύγου του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, η οποία πρωτοστάτησε στην πραγματοποίηση εράνου για ενίσχυση των Κουτσουφλιανιτών.
Η Κουτσούφλιανη βρισκόταν στα σύνορα Θεσσαλίας-Ηπείρου-Μακεδονίας, στις πηγές του Πηνειού, σαράντα χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Καλαμπάκας και τριανταπέντε χιλιόμετρα ανατολικά του Μετσόβου. Το 1881 απελευθερώθηκε από τους Τούρκους με τη συνθήκη του Βερολίνου μαζί με ολόκληρη τη Θεσσαλία. Το 1897 με αιτία την Κρητική επανάσταση και αφορμή επιθέσεις Ελλήνων αγωνιστών με ορμητήριο την Κουτσούφλιανη (Μάρτιος – Απρίλιος), η Τουρκία εκήρυξε τον πόλεμο στην Ελλάδα. Παρ’ όλες τις μανιώδεις επιθέσεις των Τούρκων το χωριό δεν καταλήφτηκε από αυτούς. Όμως με τη συνθήκη της Κωνσταντινοπόλεως (Νοέμβριος 1897) και τη νέα διαρρύθμιση των Ελληνοτουρκικών συνόρων, η ευρωπαϊκή διπλωματία παραχωρεί το χωριό στην Τουρκία.
            Οι ηρωικοί κάτοικοί της (700) ψυχές, στις 13 Μαΐου 1898, παρουσία της διεθνούς επιτροπής οριοθέτησης των συνόρων, πυρπόλησαν τα σπίτια τους, αφού έκαψαν τις σωρούς των προσφάτως ταφέντων προσφιλών τους, για να μη τους βεβηλώσουν οι Τούρκοι, πήραν τα οστά των προγόνων τους, τις ιερές εικόνες, τα ζωντανά τους και ό,τι άλλο πολύτιμο μπορούσαν και αφήνοντας ερείπια και στάχτες, πήραν το δρόμο της ελευθερίας, και εγκαταστάθηκαν γύρω από την ιστορική Μονή του Λιμποχόβου, μόλις 8 χιλιόμετρα από το πυρπολημένο χωριό, ιδρύοντας τη Νέα Κουτσούφλιανη (σημερινή Παναγία Καλαμπάκας)[8].
Το γεγονός ξεσήκωσε απ’ άκρη σ’ άκρη την Ελλάδα. Στη Ζάκυνθο μεταξύ των πολλών που ευαισθητοποιήθηκαν ήταν και η Λίνα Ρώμα, η οποία καλεί στο σπίτι της στην οδό Αμαλίας 8, στην πρωτεύουσα, εκατό κυρίες της υψηλής κοινωνίας των Αθηνών, αλλά και πολλές προσωπικότητες της πολιτικής, τραπεζίτες, στρατιωτικούς, και συγκροτεί επιτροπή, η οποία δραστηριοποιείται για την οργάνωση φιλολογικών και μουσικών βραδιών προς συλλογή χρημάτων και εράνων. Η ίδια προσφέρει το ποσόν των 1.000 δραχμών, ποσόν τεράστιο, αν υπολογίσουμε ότι με 1.000 δραχμές τότε χτιζόταν ένα σπίτι. Στο περιοδικό «Ποικίλη Στοά» του έτους 1898, καταχωρείται άρθρο με τίτλο: «Η ΜΕΓΑΛΗ  ΕΥΕΡΓΕΤΙΔΑ ΤΗΣ  ΚΟΥΤΣΟΥΦΛΙΑΝΗΣ», όπως γράφει ο Γεώργιος Σάρρος στο Ιστορικό λεύκωμα της Κουτσούφλιανης, Το Ολοκαύτωμα και ο Εθελούσιος Εκπατρισμός των Κουτσουφλιανιτών, εκδ. Δρόμων, Αθήνα 2006[9].

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 12

Η Ιστορία όμως, Κυρίες και Κύριοι, πάντα δίνει αφορμές για ανισορροπίες και με αυτό το πρίσμα θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε τη συμβολή του Αλέξανδρου Ρώμα στο ΣΑΛΠΙΣΜΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, ένα σάλπισμα που γίνεται όχι για ένα οποιοδήποτε κομμάτι ελληνικής γης, αλλά για την Ήπειρο, που τόσοι δεσμοί όπως αποδείχτηκε πιο πάνω τον (μας) ενώνουν.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 13

Στα σύντομα βιογραφικά που αναφέραμε πιο πάνω αξίζει να συμπληρώσουμε και τα εξής:
Στο Παρίσι παντρεύτηκε το 1900 την κόμισσα Σοφία Χρηστάκη Ζωγράφου. Μαζί  της έκανε τέσσερα τέκνα: την Ασπασία, τη Δομνίκα, το Σπυρίδωνα, και τον Διονύσιο, τον μετέπειτα Κόντε των Ζακυνθινών γραμμάτων.
Στη διαφάνεια τον βλέπουμε σε ημικατεστραμμένη φωτογραφία από το αρχοντικό Ρώμα, την οποία μου έδωσε την άδεια να φωτογραφήσω ο κληρονόμος της οικογένειας κ. Ντίνος Πλανύτερος-Ρώμας, τον οποίο ευχαριστώ θερμά από τη θέση αυτή.
Η αναφορά στα παιδιά του δε γίνεται τυχαία, καθώς καταδεικνύει ότι παρ’ όλο που ήταν ολοκληρωμένος οικογενειάρχης δεν δίστασε στις δύσκολες εθνικές στιγμές να δοθεί ολόψυχα στον ιερό σκοπό. 
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 14

(Επιστολικό δελτάριο με τη μορφή του Α. Ρώμα )

Όπως σημειώνει ο Σπυρίδων Δεβιάζης στην εβδομαδιαία εφημερίδα των συμφερόντων του Δήμου «ΝΕΟΝ ΦΩΣ», 16 Ιουλίου 1914, αρ. 17, έτος 1ον.: «…Από παιδικής ηλικίας είχε δείξει έφεσιν εις τα αθλητικά. Ασκηθείς εις την οπλασκίαν κατέστη έξοχος, εξοχώτατος σκοπευτής….Το ανάστημα υπερβαίνον το μέτριον, ευρύστερνος, εκφραστική η φυσιογνωμία, ρεμβώδεις οι οφθαλμοί, αθλητική η δύναμις. Και αυτά συνέτειναν πολύ εις το επιβλητικόν ύφος του. …»[10]

Τα παράσημά του τα οποία βλέπουμε στη φωτογραφία είναι τα εξής:
·        Μεγάλη ταινία του Οσμανιέ
·        Ισπανικός Μεγαλόσταυρος
·        Ταξιάρχης της Λεγεώνος της Τιμής
·        Ταξιάρχης του Σωτήρος
·        Αξιωματικός της Ακαδημίας
·        Μετάλλιον  Ανδρείας τελευταίων πολέμων
Το επιστολικό δελτάριο με τη μορφή του επιβεβαιώνει την περιγραφή του Δεβιάζη. Και ο ίδιος συνεχίζει στο επόμενο φύλλο της 23ης Ιουλίου 1914, αρ. 18: «Ο Ρώμας ήτο περισσότερον πολεμιστής και ολιγώτερον πολιτικός. Δεν ήτο εξ επαγγέλματος στρατιώτης, ηδύνατο κάλλιστα να αποφύγη και την εκστρατεία του 1886 και όμως ήτο ο πρώτος όστις έτρεχεν οσάκις η πατρίς εκάλει εις τα όπλα τους υποχρεωμένους από τον νόμον  να λάβωσι ταύτα, και έτρεχε με την έννοιαν του πολεμιστού του μεσαιωνικού ιπποτισμού, τον οποίον αθάνατοι λύραι έψαλον με την αυταπάρνησιν του Αρματωλού, με την αφέλειαν του Κλέφτου, που απηθανάτισεν η δημοτική μούσα και με τας αρχάς του νεωτέρου πολιτισμού…[11]».

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 15

(Ο Ροβέρτος Κανδ. Ρώμας (όρθιος) και ο Αλέξανδρος Σπυρ. Ρώμας (καθιστός) στον  άτυχο πόλεμο του 1897)

«…Ο εν έτει 1897 εν Ιταλία φιλελληνισμός είχεν φτάσει μέχρι μανίας…».
Συγκροτούνται λοιπόν αποστολές στην Κρητική Επανάσταση του 1896 και στον ατυχή πόλεμο του 1897, στις οποίες ο Αλ. Ρώμας συμμετέχει με ενθουσιασμό. Στην Επανάσταση της Κρήτης το 1897 εκπληρώνοντας εθνική αποστολή, συνελήφθη αιχμάλωτος υπό των στόλων των Μεγάλων Δυνάμεων και μετά από 20 μέρες αφέθηκε και κατατάχτηκε ως Εθελοντής υπό τον Ρ. Γαριβάλδη. Πολέμησε γενναία στο Δομοκό και προβιβάζεται σε Ταγματάρχη.
Γνωστή είναι η διασύνδεση, με πρωτοβουλία του Κωνσταντίνου Λομβάρδου, των επτανησίων ριζοσπαστών με τον Giuseppe Garibaldi και το ιταλικό γαριβαλδινό κίνημα κατά την τελευταία φάση του ενωτικού αγώνα. Άλλωστε η προσωπικότητα του Giuseppe Garibaldi, ο πατριωτισμός και η αγάπη του για την Ελευθερία, η πολυτέραχη ζωή του και ο Φιλελληνισμός του ασκούσαν μια ιδιαίτερη γοητεία στους Έλληνες.
Ο στρατηγός Γαριβάλδης προβίβασε το Ρώμα εις ταγματάρχη.
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 16

(Ο Αλέξανδρος Ρώμας με τη στολή των Γαριβαλδινών (από το βιβλίο του Ντίνου Κονόμου)

Δεν είναι όμως η μοναδική φορά, Κυρίες και Κύριοι.


Η προσπάθεια συγκρότησης Γαριβαλδινών σωμάτων κατά την έναρξη του πρώτου βαλκανικού πολέμου, έγινε ταυτόχρονα με την επιστράτευση, στην Ελλάδα και την Ιταλία.
Πράγματι, συνεχίζει ο Δεβιάζης στην ίδια εφημερίδα, «οι Γαριβαλδινοί αφίκοντο εν Ελλάδι υπό την οδηγίαν του Ριτσιώτη, όστις έφερε και τον 18ετή υιόν του Πιπίνον. Ο Ρώμας  κατ’ εντολήν του Δελιγιάννη ανήλθεν εις το ατμόπλοιον δια να δεχθεί τον Γαριβάλδη. Τα Γαριβαλδινά σώματα συνίστανται εξ όλων των κοινωνικών τάξεων και εθνικοτήτων, εκ βουλευτών, λογίων, επιστημόνων, καλλιτεχνών, ευπατριδών, χωρικών, χειρωνακτών κ. ά...»

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 17

(Ο Ριτσιότι Γκαριμπάλντι, φωτογραφία από την Οικία Ρώμα στη Ζάκυνθο).

«…Πάντες θεωρούνται αδελφοί και ερρωμένως αγωνίζονται υπέρ της ελευθερίας των λαών. Εις το σώμα τούτο κατετάχθη ο Αλέξανδρος Ρώμας. Ο στρατηγός Γαριβάλδης αμέσως, ων άριστος ψυχολόγος εξετίμησε αυτόν με το αξίωμα ως  capo del quartiere generale και ακολούθως ως διοικητήν του τάγματος ελλήνων γαριβαλδινών, έχοντα τον βαθμόν του λοχαγού».

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 18

Στη διαφάνεια  η  Προσωπογραφία του Αλέξανδρου Ρώμα με στολή Γαριβαλδινού (Μ.Σ.1965.7.96), που εκτίθεται στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων, ελαιογραφία σε μουσαμά και φιλοτεχνήθηκε το 1965 από το Χρήστο Ρουσέα με δαπάνη του Μουσείου για τα συμβολικά εγκαίνια του Μουσείου στις 29/9/1965.
Στο φύλλο με αρ. 20, της 8η Αυγούστου 1914, της ίδιας εφημερίδας, ο Δεβιάζης συνεχίζει[12]:
«…Περί τα τέλη Σεπτεμβρίου του έτους 1914 κηρύττεται ο κατά των Τούρκων νέος πόλεμος και ο στρατός μας νικηφόρος προχωρεί.
Ο Αλέξανδρος Ρώμας λησμονεί τα πάντα και αυτήν εκείνην την πάσχουσαν υγείαν του και ετοιμάζεται δια νέον αγώνα, δια να συνεχίσει την δράσιν του 1897.
Και ο Ριτσιώτης Γαριβάλδης μετά του υιού του Πιπίνου ενθουσιάζεται και εκ νέου ετοιμάζεται να κατέλθει δια να συναγωνισθεί πάντοτε υπέρ της ελευθερίας».

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 19

Στη διαφάνεια το σπαθί του Ρώμα από το Αρχοντικό Ρώμα στη Ζάκυνθο.

«Και οι δύο αύτοι πατριώται συνεννοούνται και αποφασίζουν να καταρτίσουν σώμα. Η ζητηθείσα άδεια δίδεται και ο Ρώμας δια των εφημερίδων προσκαλεί ερυθροχίτωνας. Τρέχουν και εκλεκτοί και γνωστοί άνδρες εν οις και ο Λαυρέντιος Μαβίλης ο διαπρεπής Κερκυραίος ποιητής, όστις και εις τον πόλεμον του 1897 ενθουσιωδώς ηγωνίσθη. Μεταβαίνουν κατ’ αρχάς εις Μακεδονίαν και έπειτα εις την Ήπειρον. Ο Ρώμας επικεφαλής της φάλαγγός του μετά γενναιότητος κυριεύει το Δρίσκο. Αρχίζει εκεί νέα μάχη, μάχη τρομερά, αλλ’ η νίκη υπέρ των Γαριβαλδινών. Εκεί ο Γαριβάλδης μετά του υιού του. Νίκη μεν αλλά το γαριβαλδινόν αίμα έρρεε. 
Νέα αιματηρά μάχη. Νέοι σκοτωμένοι, νέοι τραυματίαι.
Η σύζυγος και η θυγάτηρ του Γαριβάλδη και η κ. Ασπασία Ράλλη δίδουσι θάρρος εις τους τραυματίας».
  
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 20

Στη διαφάνεια η Ασπασία Μαυρομιχάλη (κόρη της Λίνας και του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη) ακολούθησε τους Γαριβαλδινούς που είχαν  που είχαν αρχηγό το θείο της Αλέξανδρο Σ. Ρώμα σαν εθελόντρια αδελφή νοσοκόμα του «Κυανού Σταυρού» στο χειρουργείο των Ερυθροχιτώνων και προσέφερε πολύτιμες υπηρεσίες στους τραυματίες της μάχης του Δρίσκου.[13] Λέγεται ότι ο Λορέντζος Μαβίλης πριν ξεκινήσει για τη μάχη της είπε: «Αντίο Κυρά μου, και λαβωμένος στα χέρια σου!» Επίσης σε κάποια στιγμή της μάχης του Δρίσκου πήρε τουφέκι από τον Αλέξιο Τάκη και πολέμησε στο πλευρό των Γαριβαλδινών. «Κατάλαβα πολλές φορές πως πέτυχα το στόχο μου», έλεγε σε προχωρημένη ηλικία, στην ανηψιά της Ρεβέκκα Στυλ. Μαυρομιχάλη, στο αρχοντικό της στην οδό Φιλελλήνων και Σουρή 3.

Και συνεχίζει ο Δεβιάζης:
«Τραυματίζεται και ο Ρώμας σοβαρώς εις τον δεξιόν βραχίονα και τραυματίας ων επροχώρει έφιππος προς το χειρουργείον μεταξύ των ζητωκραυγών. Εκεί ο Γαριβάλδης τον καταφιλεί και τον συγχαίρεται.
Εν τούτοις οι Γαριβαλδινοί ηρωικώς πίπτουν και μεταξύ τούτων και ο ποιητής Μαβίλης αφού δις ετραυματίσθη. Νίκη περιφανής μετά πολλών απωλειών».

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 21

Στη διαφάνεια από αριστερά Γαριβαλδινοί που σκοτώθηκαν στο Δρίσκο: Λορέντζος Μαβίλης (52 ετών, Ποιητής -λοχαγός από την Κέρκυρα), Κων/νος Γερακάρης (υπολοχαγός από την Κρήτη), Αλέξανδρος Ηλ. Βραχνός (υπολοχαγός, από τον Πειραιά), Χρήστος Γκάρης (πεζοναύτης, από την Αίγινα), από το  «Ιστορικό Λεύκωμα Κουτσούφλιανης» του Γεωργίου Σάρρου[14].
Και στην επόμενη:
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 22

Από αριστερά οι πεσόντες Κρήτες στη μάχη του Δρίσκου: Ιωάννης Α. Χαϊδεμενάκης, Στυλιανός Χρ. Μανιουδάκης και Νικόλαος Βερυβάκης, από το ίδιο βιβλίο[15].

Ας δούμε τώρα το τηλεγράφημα του Αλέξανδρου Ρώμα με το οποίο ενημέρωνε τον Πρωθυπουργό και τον Αρχηγό του Στρατού Ηπείρου για τα γεγονότα στο Δρίσκο[16]: «Μέτσοβον 29-11-12, ώρα 9μ.μ. Πρωθυπουργόν Αθήνας και Αν/γον Σαπουντζάκην.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 23


Την επαύριον της καταλήψεως του Δρίσκου οι Τούρκοι επετέθησαν ημίν μετά ισχυρών δυνάμεων ανερχόμενοι εις 6000 περίπου, μετά 5 πυροβόλων, 2 μυδραλλιοβόλων προς ανάκτησιν της θέσεως. Η μάχη ήρξατο την 8ην πρωινήν ώραν. Διήρκεσε δε μέχρι της νυκτός. Ημείς ετηρήσαμεν τας θέσεις μας αποκρουσθέντος καθ’ όλην την γραμμήν του εχθρού μετά πολλών ζημιών. Ημείς ευρισκόμεθα επί των υψωμάτων  της δημοσίας οδού Ιωαννίνων και εξικνούμεθα μέχρι των κάτωθι της Αγίας Παρασκευής θέσεων. Κατά την αυτήν ώραν ο εχθρός επετέθη και κατά του εν τη θέσει Λυγγιάδες ευρισκομένου ετέρου Γαριβαλδινού σώματος υπό την διοίκησιν του Πιπίνου Γαριβάλδη ον υπεστήριζον και 4 λυόμενα πυροβόλα και εκεί ο εχθρός απεκρούσθη. Το υπ’ εμέ σώμα εβοηθήθη υπό των Κρητών υπό την διοίκησιν του Αριστείδου Κριάρη, Χρήστου Μακρή και άλλων. Το υπ’ εμέ σώμα επολέμησεν ηρωικώς. Την επαύριον 28 οι Τούρκοι ανερχόμενοι εις 8000 περίπου και υποστηριζόμενοι και υπό μεγάλων τοπομαχικών τηλεβόλων ασφαλώς βαλλόντων από της θέσεως Καστρίτσης επετέθησαν από της χαραυγής μεθ’ όλων των δυνάμεών των. Είχομεν έλλειψιν πυρομαχικών ώστε ηναγκάσθημεν δια των καταληφθέντων λαφήρων Οθωμανικών όπλων Μάουζερ και εσχηματίσαμεν δύο διμοιρίας. Περί την 9ην ώραν ετραυματιζόμην, η δε διεύθυνσης του αγώνος ανετέθη εις τον Πιπίνο Γαριβάλδη. Η έλλειψις πυρομαχικών μας ηνάγκασε να υποχωρήσωμεν, εγώ μεν μετά των τραυματιών εις Πέτραν και σήμερον εις Μέτσοβον. Ο Γαριβάλδης κρατεί την γέφυραν Καμπέρ αγά έχων μετ’ αυτού και μέγα μέρος του υπ’ εμέ σώματος. Υπολογίζω τους εκτός μάχης τεθέντας κατά τας τρεις ημέρας εις διακοσίους των οποίων θέλω σας στείλω όταν δυνηθώ ακριβή κατάλογον. Σήμερον προορίζομαι να σας στείλω τα ονόματα των φονευθέντων κατά τας τρεις μάχας αξιωματικών. Ήτοι Μαβίλης Λαυρέντιος Λοχαγός Κέρκυρα, Τοπάλης Υπολοχαγός Κέρκυρα, Γερακάρης Κων/νος Υπολοχαγός Κρήτη, Βραχνός Αλέξανδρος Υπολοχαγός Πειραιεύς, Χαϊδεμενάκης Ιωάννης Ανθυπολοχαγός. Κρήτη.
 Αρχηγός Ελλήνων Γαριβαλδινών.
Α. ΡΩΜΑΣ»
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 24

(η αυθεντική στολή των Γαριβαλδινών)

Εις απάντηση ο Κωνσταντίνος στέλνει το εξής τηλεγράφημα:

Κύριον Αλέξανδρον Ρώμαν
Δια Τρικκάλων-Μαλακασίου-Μετσόβου
Εις Βίγλαν-Δρίσκου

Εύγε Γαριβαλδινοί

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΙΑΔΟΧΟΣ[17]

                                                  ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 25
                                                            
Στη διαφάνεια η αυθεντική στολή του Ρώμα από το Αρχοντικό Ρώμα στη Ζάκυνθο και ο τοίχος με το αυθεντικό πορτρέτο και τη στολή που είδατε πιο πάνω.
                                                                                                           
ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 26

Και συνεχίζει ο Δεβιάζης στο ίδιο φύλλο με αρ. 20, της 8η Αυγούστου 1914, της εφημερίδας, «ΝΕΟΝ ΦΩΣ»:
«Το υπό τον στρατηγόν Γαριβάλδην σώμα διελύθη ακολούθως:
Ιαθείς ο Ρώμας έσπευσε να σχηματίσει και πάλιν νέον σώμα εξ εθελοντών δια να βοηθήσει την κινδυνεύουσαν Ήπειρον.
Η σωτηρία του Αργυροκάστρου οφείλεται εις τον Ρώμαν.
Αλλά ο Ρώμας δεν ήταν πλέον ο ανήρ ο δυνάμενος να υποστεί τας μεγάλας, μεγίστας κακουχίας του πολέμου και ούτω το έξοχον αθλητικόν του σώμα καταβάλλεται και ασθενεί βαρέως εις την Ήπειρον.
Οδηγείται εις τας Αθήνας και αναλαμβάνει προσωρινώς.
Αλλ’ αίφνης ολιγοήμερον φονικόν νόσημα τον φέρει εις τον τάφον εις το άνθος της ηλικίας και δράσεως, αφού ειργάσθη και ηγωνίσθη μετά τόσο ιερού και αγίου ενθουσιασμού δια την ιστορίαν της νεοελληνικής εποποίας».

Η καταγραφή της ασθένειας και εν συνεχεία του θανάτου του Αλέξανδρου Ρώμα από τον τοπικό τύπο δείχνει πως η τοπική κοινωνία συγκλονίστηκε πραγματικά και εκδήλωσε με πραγματική λατρεία το θαυμασμό της για τις θυσίες του τόσων ετών.

Στην Εφημερίδα ΕΘΝΟΣΥΝΕΛΕΥΣΙΣ[18], εφημερίς εβδομαδιαία πολιτική των φιλελευθέρων  αρχών, έτος 14ο, εν Ζακύνθω τη 15 Μαΐου 1914, αρ. 674 στο άρθρο με τίτλο «Η ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΤΟΥ κ. ΡΩΜΑ», διαβάζουμε: «Μετά μεγάλης λύπης απάσης της παρ’ ημίν κοινωνίας, ανεξαρτήτως πολιτικής αποχρώσεως, ηκούσθη η ασθένεια του ενδόξου  και προσφιλούς τέκνου της Ζακύνθου, ημετέρου βουλευτού κ. Αλεξάνδρου Σ. Κ. Ρώμα. Η έμπλεος φιλοπατρίας μεγάλη αυτού καρδία δεν έμεινε ήσυχος, εύρε δε εις αυτήν ηχώ ο απεγνωσμένος αγών των Ηπειρωτών υπέρ βωμών και εστιών, και εκ των πρώτων άμα τη ενάρξει του κινήματος καταλιπών ως πάντοτε τα πάντα έτρεξε εις τα πεδία των μαχών, τα οποία επότισε και πέρυσι δια του πολυτίμου αίματός του. Η Ζάκυνθος σύμπασα δέεται υπερηφανευομένη δε δι΄ αυτόν παρακαλεί τον Ύψιστον όπως διαφυλάττει την πολύτιμον ζωήν του Α. Ρ. αποτελούσαν δόξαν, σέμνωμα και μεγαλείον αυτής και παντός του Έθνους. Προς τούτο το Δ.Σ. ετέλεσε την παρ. Παρασκευήν παράκλησιν εν τω Ναώ του πολιούχου Αγίου Διονυσίου υπέρ αναρρώσεως και διαφυλάξεως της υγείας του μεγατίμου συμπολίτου μας και αρχηγού των ελλήνων ερυθροχιτώτων κ. Α. Ρ. ημετέρου δε βουλευτού».

Ενώ Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ[19], ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ, έτος 3ον , αριθ. 135, εν Ζακύνθω , Πέμπτη 10 Ιουλίου 1914
«…Η Ζάκυνθος ως  μία Ψυχή , μετά θλίψεως παρακολουθεί την πορείαν της ασθενείας του μεγάλου και ενδόξου Πατριώτου και τετιμημένου Τέκνου της και δέεαι εις τον Θεόν και παρακαλεί τον Άγιον ημών Προστάτην, όπως αντιπαρέλθη ο υφιστάμενος έτι κίνδυνος και αποδώσουν την υγείαν εις τον πολύτιμον Ασθενή προς χαράν της Οικογενείας Του και της Πατρίδος Αυτού…».

Και στο κύριο άρθρο της: την  Πέμπτη 17 Ιουλίου 1914[20]
Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ Αλ. Ρώμας ΑΠΕΘΑΝΕ!
Ο συντάκτης Χρ. Χιώτης στο άρθρο του με τίτλο: «ΡΩΜΑΣ», γράφει: «Η πανύψηλος δρυς, η σκιάζουσα το ευσκιόφυλλον φύλλωμά της την Πατρίδα μας, εξηράνθη. Ο πολιτικός Όγκος, δια του οποίου η Ζάκυνθος ετιμάτο και εσεμνύνετο, εξηφανίσθη. Ο λατρευτός του Ζακυνθίου Λαού λευκός Πολιτικός και ο άσπιλος Έλλην Πολιτευτής, εσβέσθη. Ο Γίγας Πατριώτης έπεσεν υπέρ της Ελληνικής Ελευθερίας της Ηπείρου. …. Δια τούτο αι κορυφαί του Δομοκού και αι χιονοσκεπείς πεδιάδες του Δρίσκου αντιλαλούν ακόμη την παλικαριάν  και τον πατριωτισμόν του γενναίου Γαριβαλδινού. Αι κορυφαί της βορείου Ηπείρου διαλαλούν ακόμη το θάρρος του κόμητος Αλεξάνδρου Ρώμα. Τα στενά της Μονής του Τσέπου εξακολουθητικώς διασαλπίζουν τον μεγάλον πατριωτισμόν του και την αφάνταστον αυτοθυσίαν του. Το Αργυρόκαστρον θαυμάζει τον Ελευθερωτήν του. Η Μακεδονία και η  Ήπειρος θρηνεί τον πολεμιστήν Αλεξανδρον Ρώμαν. ….».

Η Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 16 Ιουλίου 1914, αρ. 17, έτος 1ον κυκλοφορεί με πένθος και κύριο άρθρο:
«Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΛΕΞ. ΡΩΜΑ

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 27 και 28 (λεπτομέρεια)
   


Απερίγραπτος είναι η εκδήλωσις της λύπης των Ζακυνθίων επί των οδυνηρώ αγγέλματι. Αυθωρεί πάσα κίνησις εν τη πόλει κατέπαυσεν, οι άνθρωποι κατέλιπον τας εργασίας των και κατηφείς και σιωπηλοί συνεκεντρούντο έξωθεν της λέσχης «Ζάκυνθος» δια να πληροφοριθώσι ασφαλώς περί του μεγάλου δυστυχήματος το οποίον έπληξεν την Ζάκυνθον. Πένθος ειλικρινές, πένθος πάνδημον, εύγλωττον εν τη ηρέμω αφωνία του ηπλώθη απ’ άκρου εις άκρον της πόλεως. Τα καταστήματα έκλειον τας θύρας των, τα κέντρα ηρημώθησαν, και μικροί και μεγάλοι με την λύπην εζωγραφισμένην εις τα πρόσωπα, περιφερόμενοι εξωτερίκευον προς αλλήλους την συμπάθειαν των προς τον προώρως αποθανόντα λατρευτόν συμπολίτην μας.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 29


Στην επόμενη διαφάνεια «ΤΟ ΨΗΦΙΣΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ» με δέκα αποφάσεις από τις οποίες θα σας διαβάσω τα 6 έως 8:
6ον) Η κηδεία να γίνει δημοτική δαπάνη και δημοτική επίσης δαπάνη να κατασκευασθεί μαρμάρινον το άγαλμα του εκλιπόντος διαπρεπούς πολίτου, όπερ στηθήσεται εις κεντρικόν της πόλεως μέρος, ορισθησόμενον εν άλλη συνεδριάσει του Σώματος.
7ον) Να ενδυθώσι δια λεπτού διαφανούς υφάσματος οι ήλιοι και οι λαμπτήρες του ηλεκτρικού κατά μήκος των οδών όπου θα παρελάσει η κηδεία και να ώσι καθ’ όλην την ημέραν ανημμένοι.
8ον) Το δημοτικόν πένθος να αρχίσει από της ημέρας  της 11ης Ιουλίου και να λήξει τρεις ημέρας μετά τον ενταφιασμόν.

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 30

Δημοσιεύεται επίσης  ο «ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ ΕΚΦΩΝΗΘΕΙΣ ΥΠΟ ΤΟΥ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΥ Λ. Δ. ΚΑΡΡΕΡ: «….. Κατά την ένδοξον εκστρατείαν του 1912 εν τω Δρίσκω το όνομα του Α.Ρ. δημιουργεί μίαν εποποιίαν την οποίαν υπερφυώς χρωματίζει δια του αίματός του. Και τελευταίως ότε η ελληνικότης μέρους της Ηπείρου ετέθη εν αμφιβόλω και πάλιν ακούραστος ο Ρώμας σπεύδει εις της πατρίδος τα κελεύσματα και συνεχίζει την εθνικήν αποστολήν του»[21].

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 31


Ενώ ΠΡΟ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ο ποιητής Άγγελος Σαλούτσης:

«Ότι κι αν ψάλει η Μούσα μου, θάναι μικρό για Σένα
Σε κλαίνε τόσα χώματα, που τάχει ποτισμένα
Το πικρό δάκρυ της σκλαβιάς, το αίμα το δικό σου
Και η Ζάκυνθος που αιώνεια, θα κλαίει το χωρισμό σου….
…………………………………………………….

Βογγάει για σένα ο Δομοκός, η Κρήτη μας δακρύζει
Ο Δρίσκος, τ’ Αργυρόκαστρο μπροστά σου γονατίζει
Για να φιλήσουν τη μορφή, την πολυτιμημένη
Τέτοια καρδιά, μ’ αισθήματα, με πόθους στολισμένη
Καρδιά που θα λατρεύουνε, με σεβασμό τα χρόνια….
……………………………………………………….[22]»

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 32

(η έγχρωμη λιθογραφία του Μουσείου)

Και ο ποιητής Ιωάννης Κολώνιας στον  ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟ, της Πέμπτης 24 Ιουλίου 1914 γράφει:
«Επάνω δε στο φέρετρο, η γαλανή Σημαία
Εφαίνετο πιο ένδοξη κι ακόμη πιο ωραία[23]»

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 33

(άποψη τοίχου Μουσείου)

Από ένα παιχνίδι της μοίρας ο Αλέξανδρος Ρώμας πεθαίνει την ίδια μέρα που γεννιέται: 10 Ιουλίου 1914Ετάφη στη Ζάκυνθο στον οικογενειακό τάφο στο Λυκούδι.[24]&[25].

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 34

(O τάφος του Αλέξανδρου Ρώμα από το οικογενειακό Νεκροταφείο στο Λυκούδι)

ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΤΕΛΟΥΣ: 35

(Προσωπογραφία Αλέξανδρου Ρώμα, λάδι σε μουσαμά, έργο Παναγιώτη Πλαίσα-Νίκα του νεώτερου, 1897, ιδιωτική συλλογή).


Κυρίες και Κύριοι,

Η Ζάκυνθος σεμνύνεται γιατί στη δική της γη γεννήθηκε ο Εθνικός μας Ποιητής και ανδρώθηκαν γενναίοι, όπως ο Αλέξανδρος Ρώμας, του οποίου το αίμα έσταξε στη γη της Ηπείρου.
 Αλλά ο Ρώμας δεν έκανε κάτι αντίθετο με τα πιστεύω του.
Άλλωστε στην πρώτη του ομιλία στη θέση του Προέδρου της Βουλής (3 Νοεμβρίου 1897- 9 Δεκεμβρίου 1898), σε ηλικία 34 ετών, ο ίδιος σημειώνει:

Κύριοι Βουλευταί,
 «….. Έμβλημα ιερόν και σημείον ατενές πάντων ημών έστω η τιμή και το συμφέρον της πατρίδος…..Εν τω σημείω τούτω ακλόνητοι ιστάμενοι και σκιαζόμενοι υπό τας πτυχάς της σημαίας των πατέρων μας, οίτινες μας παρέδωκαν Ελλάδα ελευθέραν και ανεξάρτητον, μετά θάρρους δυνάμεθα να ατενίσωμεν εις τας ευγενείς και ιεράς ελπίδας, αίτινες εθέρμαναν τας καρδίας αυτών[26]».

Αυτή, Κυρίες και Κύριοι, την ελευθέραν και ανεξάρτητον Ελλάδα, οφείλουμε κι εμείς οι νεότεροι να διαφυλάττουμε, γι’ αυτό και η αποψινή εκδήλωση μνήμης και τιμής, που υπομιμνήσκει τους αρραγείς δεσμούς Ζακύνθου και Ιωαννίνων, Ιονίων Νήσων και Ηπείρου, λειτουργεί τόσο επετειακά για την απελευθέρωση της πόλης σας, όσο και ανανεωτικά της εθνικής υπόσχεσης πως κάθε φορά που η πατρίδα θα μας χρειαστεί θα  δώσουμε όλοι μαζί, σαν ένα σώμα, το παρόν.

Σας ευχαριστώ!





[1] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 23 Ιουλίου 1914, αρ. 18, έτος 1ον.
[2] Λεωνίδα Χ. Ζώη, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, τόμος Α΄, Ιστορικόν – Βιογραφικόν, Ζάκυνθος 2011, έκδ. Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων – Αστική μη κερδοσκοπική Εταιρία «ΤΡΙΜΟΡΦΟ», σελ. 571.
[3] Γεωργίου Π. Κουρνούτου, Tα Επτάνησα ανάμεσα σ’ Ανατολή & Δύση, Δημοσιεύματα Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών (6). Ο κ. Γ. Κουρνούτος προσκαλεσμένος της Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών μίλησε σε δημόσια συνεδρία της, στην Αίθουσα του Μουσείου Σολωμού της Κέρκυρας στις 2 Μαΐου 1981. Πρωτότυπο αντίτυπο ευρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Μουσείου Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων.
[4] Ντίνου Κονόμου, Ηπειρώτες στη Ζάκυνθο, εκδ. Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 1964, σελ.8.
[5] Ντίνου Κονόμου, ό.π., σελ.15.
[6] Ντίνου Κονόμου, ό.π. σελ.17 -18.
[7] Ιωάννης Μ. Δεμέτης, Κυριώτερα Συμβάντα της νήσου Ζακύνθου, 1874-1907 υπό Διονυσίου Κλάδη Υιού του Ιερέως Παναγιώτη, σελ.91.
[8] Γεώργιος Ν. Σάρρος, Ιστορικό Λεύκωμα Κουτσούφλιανης: Η ιστορική διαδρομή ενός Βλάχικου χωριού της Πίνδου, Εθνική Εταιρεία – Ατυχής Πόλεμος 1897. 13 Μαΐου 1898. Το Ολοκαύτωμα της Κουτσούφλιανης και ο Εθελούσιος Εκπατρισμός των Κουτσουφλιανιτών, εκδ. Δρόμων, Αθήνα 2006, σελ 238.

[9] Γιάννη Δεμέτη, Σκαλίζοντας την Ιστορία. Η ηρωική Κουτσούφλιανη και η Λίνα Μαυρομιχάλη – Ρώμα, εφημερίδα «Ημέρα τση Ζάκυθος» φύλλο 4116, Πέμπτη 20.10.2011.

[10] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 16 Ιουλίου 1914, αρ. 17, έτος 1ον.
[11] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 23 Ιουλίου 1914, αρ. 18, έτος 1ον.
[12] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 8 Αυγούστου 1914, αρ. 20, έτος 1ον.
[13] Γεώργιος Ν. Σάρρος, ό.π., εκδ. Δρόμων, Αθήνα 2006, σελ.423.
[14] Γεώργιος Ν. Σάρρος, ό.π., εικόνα 456.
[15] Γεώργιος Ν. Σάρρος, ό.π., εικόνα 457.
[16] Από το βιβλίο : «Ο Ελληνικός Στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913», Αθήνα 1932, δημοσιεύεται στο  Γεώργιος Ν. Σάρρος, ό.π., σ. 422.
[17] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 8 Αυγούστου 1914, αρ. 20, έτος 1ον.
[18] ΕΘΝΟΣΥΝΕΛΕΥΣΙΣ, εφημερίς εβδομαδιαία πολιτική των φιλελευθέρων  αρχών, έτος 14ο, εν Ζακύνθω τη 15 Μαΐου 1914, αρ. 674.
[19] Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ, έτος 3ον , αριθ. 135, εν Ζακύνθω , Πέμπτη 10 Ιουλίου 1914.
[20] Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ, έτος 3ον, αριθ. 136, εν Ζακύνθω , Πέμπτη 17 Ιουλίου 1914.
[21] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ» των συμφερόντων του Δήμου, 16 Ιουλίου 1914, αρ. 17, έτος 1ον.
[22] Εβδομαδιαία Εφημερίς «ΝΕΟΝ ΦΩΣ», ό.π.
[23] Ο ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ, έτος 3ον , αριθ. 137, εν Ζακύνθω , Πέμπτη 24 Ιουλίου 1914.
[24] Γιάννη Δεμέτη, Οδηγός Μουσείου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, Αθήνα 1987., σ.38-39.

[25] Νίκος Κουρκουμέλης, Το σώμα των ελλήνων ερυθροχιτώνων του Αλεξάνδρου Ρώμα στη Μάχη του Δρίσκου 26-28 Νοεμβρίου 1912, στο: http://exalapaxas.blogspot.gr/2013/01/26-28-1912_3.html

[26] Πρόεδροι της Βουλής Γερουσίας & Εθνοσυνέλευσεων 1821-2008, εκδ. Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2009, σελ. 287.