«ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΟΛΩΜΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΦΑΝΩΝ ΖΑΚΥΝΘΙΩΝ»

       

            

             

           

           

              

           

Οι Εβραίοι της Ζακύνθου, της Κατερίνας Δεμέτη, Αρχαιολόγου.

Στη Ζάκυνθο ευτύχησαν να ζήσουν Εβραίοι για περισσότερα από 500 χρόνια. Τα αρχαιότερα έγγραφα, που μαρτυρούν την παρουσία Εβραίων στη Ζάκυνθο ήταν από τα τέλη του 15^ου αι., τα οποία σώζονταν στο Αρχειοφυλακείο της Ζακύνθου μέχρι τη σεισμοπυρκαγιά του 1953.

Οι Εβραίοι της Ζακύνθου προήλθαν από πόλεις της Πελοποννήσου και από περιοχές που κατείχε η Τουρκία, από την Κέρκυρα, την Ιταλία και την Ισπανία. Η μεγαλύτερη ομάδα Εβραίων εγκαταστάθηκε στη Ζάκυνθο, προερχόμενη από την Κρήτη, μετά την κατάληψή της από τους Τούρκους, το έτος 1669.

Το 1527 καταγράφηκαν 47 εβραϊκές οικογένειες με 204 συνολικά άτομα.Το 1687 η Εβραϊκή Κοινότητα αριθμούσε περίπου 1000 άτομα, που το 1790 έφτασαν τα 2000.

Μετά το τέλος της Ενετοκρατίας, το έτος 1797, ο εβραϊκός πληθυσμός της Ζακύνθου, σταδιακά μειώθηκε. Εκείνη την περίοδο οι Εβραίοι δεν είχαν κανένα πολιτικό δικαίωμα, με εξαίρεση τους γιατρούς και τους αστυΐατρους, εκλεγόμενους ανά διετία από το Συμβούλιο των Ευγενών. Από το 1577 μέχρι το 1668 εκλέχτηκαν αρκετοί φημισμένοι Εβραίοι γιατροί. Προστατευόντουσαν χαλαρά από τους νόμους, θεωρούμενοι ως ξένοι και ζούσαν περιφρονημένοι, ενώ τη Μεγάλη Εβδομάδα παρέμεναν κλεισμένοι στην εβραϊκή συνοικία.

Ορισμένοι αμόρφωτοι άνθρωποι πίστευαν ότι οι Ισραηλίτες λάτρευαν κεφάλι γαϊδάρου. Αυτή η προκατάληψη είχε σαν συνέπεια ένα Σάββατο του 1661, μικρή ομάδα να εισέλθει οπλισμένη στη Συναγωγή για να πάρει τη γαϊδουροκεφαλή. Αντί αυτής βρήκε την Τορά. Η κυβέρνηση έλαβε κατάλληλα μέτρα και οι πρωταίτιοι τιμωρήθηκαν.

Την Κυριακή των Βαΐων του 1712, ένα Χριστιανόπουλο χάθηκε και αργότερα βρέθηκε νεκρό. Ο λαός πίστεψε ότι για αυτό το έγκλημα ήταν ένοχοι οι Εβραίοι, προκειμένου να πάρουν το αίμα του που θα χρησιμοποιούσαν στην παρασκευή των αζύμων (συκοφαντία του αίματος) και εξεγέρθηκε εναντίον τους. Οι Εβραίοι κακοποιήθηκαν και τα σπίτια τους λεηλατήθηκαν.

Μετά τα θλιβερά αυτά γεγονότα, με διαταγή της Κυβέρνησης της Βενετίας, οι μέχρι τότε διασπαρμένοι Εβραίοι περιορίστηκαν σε ορισμένο τμήμα της πόλης, σχήματος σταυρού, με πύλες στα άκρα του κεντρικού δρόμου και φράγματα στις παρόδους. Η περιοχή αυτή μέχρι το 1853 ονομαζόταν Γέτο. Μια μέρα του 1785 ο ποιητής Ούγος Φώσκολος, πολύ μικρό παιδί ακόμα, πάσχισε, μαζί με τους φίλους του, να γκρεμίσει με τσεκούρι τις πύλες αυτές.

Με αφορμή το έθιμο του καψίματος του Ιούσα την ημέρα του Πάσχα, το 1760 έγινε εξέγερση με τον τίτλο « Το Μπούρδο των Εβραίων για το κάψιμο του Γιούδα». Το έτος αυτό θα καιγόταν ομοίωμα  που παρίστανε τον Εβραίο έμπορο Ιακώβ Τεδίσκον. Αυτός διαμαρτυρήθηκε στον Προβλεπτή, ο οποίος διέταξε τη ματαίωση της καύσης. Αυτό εξερέθισε το λαό, που επιτέθηκε και κακοποίησε τους   Ισραηλίτες. Ευτυχώς η παρέμβαση του ισχυρού άρχοντα Μακρή πρόλαβε μεγαλύτερες ταραχές.

Το1862, κατόπιν ενεργειών του Κωνσταντίνου Λομβάρδου, με πράξη του Δημοτικού Συμβουλίου του νησιού, κατεδαφίστηκαν οι τέσσερις πύλες του Γέτου. Το 1864 η Ζάκυνθος ενώθηκε με τη μητέρα Ελλάδα, γεγονός που εορτάστηκε με δοξολογία τόσο στις Μητροπόλεις των δύο Χριστιανικών Εκκλησιών (Ορθόδοξης και Καθολικής), όσο και στη Συναγωγή. Οι  Ισραηλίτες απέκτησαν πλήρη πολιτικά δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις, συμμετέχοντας ως απλοί στρατιώτες στους Βαλκανικούς Πολέμους, στην εκστρατεία στη Μικρά Ασία και στον πόλεμο εναντίον των φασιστών και των ναζιστών.

Το 1891 ο φόνος ενός κοριτσιού στην Κέρκυρα, της Εβραιοπούλας Ρουμπίνας Σάρδα, αποδόθηκε στους Εβραίους, και πάλι εξαιτίας της συκοφαντίας του αίματος. Ο αντίκτυπος έφτασε στη Ζάκυνθο και τη Μεγάλη Παρασκευή του έτους αυτού ο λαός επιτέθηκε κατά των 271 Εβραίων του νησιού. Οι αστυνομικές αρχές προσέτρεξαν για να προστατέψουν τους Εβραίους, οπότε σκοτώθηκαν 5 χριστιανοί. Φοβούμενοι αντίποινα, περισσότεροι από 200 Εβραίοι, συνοδευόμενοι μέχρι την προκυμαία από δημόσια δύναμη, κλαίγοντας εγκατέλειψαν τη γη που γεννήθηκαν. Αλλά μετά από μήνες και αφού πείσθηκαν ότι  στη Ζάκυνθο δε διέτρεχαν κανένα κίνδυνο, σιγά σιγά επέστρεψαν. 

Η εξέγερση του 1891 ήταν το τελευταίο αντιεβραϊκό συμβάν στη Ζάκυνθο. Πρέπει να επισημανθεί ότι τα δυσάρεστα γεγονότα των ετών 1661, 1712, 1760 και 1891 δεν έλαβαν ποτέ την έκταση και δεν είχαν τις οδυνηρές συνέπειες που  διαδραματίστηκαν στα άλλα κράτη της Ευρώπης.

Από τις αρχές του 20^ου αι., οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στους Χριστιανούς και τους Εβραίους της Ζακύνθου, σταδιακά έπαυσαν να υφίστανται και αδελφικές φιλίες αναπτύχθηκαν μεταξύ των μελών των δύο θρησκειών. Χριστιανικές οικογένειες εγκαταστάθηκαν μέσα στο Γέτο.

Οι Εβραίοι της Ζακύνθου, στο σύνολό τους ήταν φτωχοί φιλήσυχοι βιοπαλαιστές (λευκοσιδηρουργοί, τζαμάδες, έμποροι υφασμάτων και πλανόδιοι πωλητές των ειδών αυτών) και πολύ περιορισμένης μόρφωσης, αλλά με την φιλότιμη εργασία τους συνέβαλαν στην οικονομική ζωή του νησιού.

Το γεγονός που σηματοδότησε την ιστορία των Ισραηλιτών της Ζακύνθου, ήταν η μοναδική σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη, διάσωση του συνόλου αυτών (275 ψυχές) από τη Γερμανική θηριωδία, χάρις στον ηρωισμό των συμπατριωτών τους Χριστιανών, με πρωτεργάτες τους τότε Μητροπολίτη Χρυσόστομο και Δήμαρχο Λουκά Καρρέρ. Σε ένδειξη ευγνωμοσύνης το 1948, Εβραίοι τεχνίτες τοποθέτησαν χωρίς αμοιβή, τα τζάμια στα παράθυρα της εκκλησίας του Προστάτη του Νησιού Αγίου Διονυσίου. Το 1978 το Ίδρυμα Διαφύλαξης της Μνήμης «Γιαν Βασέμ» του Ισραήλ, τίμησε τους πρωτεργάτες της διάσωσης, Μητροπολίτη Χρυσόστομο και Δήμαρχο Λουκά Καρρέρ, με τον τίτλο «Δίκαιος των Εθνών».

Το 1992, το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος τοποθέτησε αναμνηστική μαρμάρινη πλάκα των προαναφερόμενων στο χώρο της προσεισμικής Συναγωγής.

Μετά τη ναζιστική κατοχή, 240 περίπου από τους Εβραίους του νησιού, σταδιακά μετεγκαταστάθηκαν στο Ισραήλ. Τα 38 άτομα που η Κοινότητα αριθμούσε κατά τη σεισμοπυρκαγιά του 1953, σταδιακά μετεγκαταστάθηκαν κατά το ήμισυ περίπου στην Αθήνα και το Ισραήλ.

Το Μάρτιο του 1982, έφυγε από το ζωή ο τελευταίος Ισραηλίτης κάτοικος του νησιού, Ερμάνδος Μόρδος., Έτσι έκλεισε ο κύκλος της συνεχούς παρουσίας των Εβραίων στο Φιόρο του Λεβάντε, διάρκειας μεγαλύτερης των πέντε αιώνων.

Τους Εβραίους που ευτύχησαν να κατοικήσουν  στη Ζάκυνθο και τα γεγονότα που σηματοδότησαν το πέρασμά τους από εκεί, απέμειναν να θυμίζουν ο χώρος που προσεισμικά ήταν η Συναγωγή, στο κέντρο της πόλης, και το Νεκροταφείο σε πλαγιά λόφου, στο δρόμο προς το Κάστρο. Ο χώρος αυτός παραχωρήθηκε στην Εβραϊκή Κοινότητα το 1656.

Η τελευταία την οποία δέχθηκε στο ιερό χώμα ήταν η Ρεβέκκα Μόρδου το 1954.

  

Δημοσιεύτηκε και στο περιοδικό "Τέχνης Λόγια", Νο 20 / 5202/ 12.05.2016, που διανέμεται  με την εφημερίδα "ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ".

Βιβλιογραφία

Σαμουήλ Ερμ. Μόρδος, Οι Εβραίοι της Ζακύνθου, Χρονικό πέντε αιώνων, Αθήνα 2010

Βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου του Άγγελου Ραζή  ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ της Αντίστασης 1941-1945

Άγγελου Ραζή,   ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ

της Αντίστασης 1941-1945, εκδ. Γκοβόστη 2014

 

Δεν υπάρχει ωραιότερο ξεκίνημα για μια εβδομάδα,  από το να λαβαίνεις πρωί πρωί Δευτέρας, με το ταχυδρομείο, το καινούργιο βιβλίο ενός αγαπημένου φίλου, που συνεχίζει στο γέρμα της ζωής του να γράφει, να ερευνά και να καταθέτει τον προβληματισμό του, για το πώς πρέπει η Ιστορία, όχι μόνο να διαβάζεται, από γραπτά μνημεία προσεχτικά διαλεγμένα, προσδιορισμένα ως προς το είδος τους και τη θέση τους μέσα στο χρόνο και στο χώρο, αλλά κυρίως για πώς πρέπει να ενεργοποιείται, προκειμένου ν’ αντλούμε απ’ αυτήν όλα τα διδάγματα που μπορεί να μας δώσει.

Και αυτό προϋποθέτει όχι μόνο εκτεταμένη ενημέρωση, αλλά κυρίως μια παιδεία βαθιά ανθρώπινη, ικανή να κατανοήσει, να αισθανθεί και να ξαναβρεί τη ζωή ενός παρελθόντος, που υπήρξε το παρόν των ανθρώπων που το έζησαν και που μπορεί να νοηματοδοτήσει το δικό μας παρόν, έξω και πέρα από συνθηματολογίες και κομματικές υστερίες.

Αναφέρομαι στο βιβλίο του Άγγελου Ραζή « ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ της Αντίστασης 1941-1945, εκδ. Γκοβόστη 2014», το οποίο, όπως σπεύδει στο εισαγωγικό κατατοπιστικό του σημείωμα ο συγγραφέας, να διευκρινίσει,  δεν είναι «ΤΟ Ημερολόγιο της Αντίστασης», γιατί τα αναφερόμενα γεγονότα, δεν εξαντλούν τον μακρύ κατάλογο όλων όσων έγιναν αυτήν τη χρονική περίοδο. Τότε μόνο θα φύγουν από την πρώτη γραμμή του τίτλου του τα δύο μικρά τετραγωνάκια, για ν’ αντικατασταθούν με το άρθρο «ΤΟ»!

Το βιβλίο αυτό πρόκειται για το πέμπτο του συγγραφέα, ο οποίος κατάγεται από τη Ζάκυνθο, αλλά σε ηλικία τριών χρόνων εγκαταστάθηκε στο Αργοστόλι με τους εκπαιδευτικούς γονείς του, όπου τελείωσε το Δημοτικό σχολείο και τις τρεις πρώτες τάξεις του οχταταξίου Γυμνασίου. Στη συνέχεια, φοίτησε στο Γυμνάσιο Ζακύνθου και στο 5^ο Αθήνας, όπου πήρε απολυτήριο το Δεκέμβρη του 1945. Το 1947 εισήχθη στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, από το οποίο αποφοίτησε το 1954. Πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση, στα χρόνια της κατοχής, στη Ζάκυνθο και στην Αθήνα. Επαγγελματικά σταδιοδρόμησε ως κατασκευαστής δημοσίων έργων, ενώ κατέχει εργοληπτικό πτυχίο ανώτατης τάξης.

 Το πρώτο βιβλίο του Άγγελου Ραζή είναι το αυτοβιογραφικό: «Καλή σου νύχτα, Νόνο…(Σκαλίσματα Μνήμης)», εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 2002. Το δεύτερο είναι το: «Κάναμε λάθος;», εκδ. Έψιλον, Αθήνα 2007. Το τρίτο  βιβλίο του, επίσης αυτοβιογραφικό, που είχα τη χαρά να το παρουσιάσω, είναι το: «Κερκύρας 1 κ’ Ύδρας (γωνία)», εκδ. Μπάστα 2009, ενώ το τέταρτο βιβλίο του είναι το: «Πού πας καραβάκι, Σκόρπια φύλλα εκδ. Τρίμορφο 2012».

Στο τελευταίο βιβλίο του, παρουσιάζονται, υπό τη μορφή ημερολογίου, αντιστασιακά γεγονότα του ελληνικού λαού κατά τη διάρκεια της κατοχής, από τον Απρίλη του 1941 (27 Απριλίου, πραγματοποιήθηκε η είσοδος των γερμανικών δυνάμεων στην Αθήνα), μέχρι τις 4 Νοεμβρίου 1944, που οι κατοχικές δυνάμεις αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, εκτός από τμήμα της Κρήτης και μερικά νησιά.

Ο Ραζής, λοιπόν, θέτει το εξής στοίχημα: «για το χρονικό διάστημα των 1.287 ημερών κατοχής,  μπορούν να εντοπιστούν γεγονότα αντίστασης από τον ελληνικό λαό»;

Και πράγματι, το αρχικό ερώτημα, απαντήθηκε θετικά, αφού όλες οι μέρες έχουν καλυφθεί και μάλιστα με υψηλό «μέσον όρο»!

Συγκεκριμένα πάνω από 1.500 γεγονότα αντίστασης περιέχονται στο βιβλίο, δηλαδή 1,17 πράξη για κάθε μέρα, αν θέλουμε να μιλήσουμε με στατιστικά στοιχεία.

Όμως ο πραγματικά αυτός εντυπωσιακός αριθμός, είναι μικρότερος του πραγματικού για διάφορους λόγους. Ο κυριότερος είναι ότι, το βιβλίο δεν γράφει την Ιστορία της Αντίστασης. Είναι μόνο ένα στοίχημα του συγγραφέα του. Όπως γράφει χαρακτηριστικά: «Εγώ ούτε ιστορικός είμαι, ούτε θέλω να παραστήσω τον ιστορικό, απλώς κατέγραψα περιληπτικά και χωρίς σχολιασμό γεγονότα που είχαν αντιγραφεί».

Η συλλογή του περιεχομένου προέρχεται από εξήντα πέντε πηγές: βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, μυστικό τύπο της κατοχής κ. ά. Στο τέλος της περίληψης κάθε γεγονότος, σημειώνεται ο κωδικός της πηγής απ’ όπου αυτό αντλήθηκε, όπως αναγράφεται στη Βιβλιογραφία που βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου.

Στο κείμενο του Ημερολογίου αναφέρονται οι ένοπλες δράσεις των δύο μεγαλύτερων αντάρτικων δυνάμεων, που έδρασαν κατά την κατοχή. Του Εαμογενούς Ε.Λ.Α.Σ. (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός), που έδρασε σε ολόκληρη την επικράτεια και των Ε.Ο.Ε.Α. (Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών) και Ε.Δ.Ε.Σ. (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος), που κυρίως είχαν πεδίο δράσης τη δυτική Ελλάδα. Επίσης αξιόλογη, αλλά σύντομη δράση είχαν και οι αντάρτικοι σχηματισμοί της Ε.Κ.Κ.Α. (Εθνική και Κοινωνική Αντίσταση) στην περιοχή της Κεντρικής Ρούμελης και οι αντάρτικοι  σχηματισμοί της Εθνικής Οργάνωσης Κρήτης (Ε.Ο.Κ.), όπως λέει ο συγγραφέας.

Η αντίδραση του λαού μας, όπως φαίνεται από το πρωτότυπο αυτό βιβλίο, εκδηλώθηκε από την πρώτη στιγμή που το ναζιστικό σύμβολο υψώθηκε στην Ακρόπολη. Και πιστεύουμε πως, καθώς Ιστορία είναι «η αναζήτηση του χαμένου καιρού» και η μελέτη της είναι «το παρόν που ξαναγυρνά στη ζωή», οι ήρωες ή οι άνθρωποι που μελετούμε «στον χρόνο που ξαναβρίσκεται», όπως τον επανενεργοποιεί ο ιστορικός, κάνουν το παρόν μας λιγότερο σκοτεινό. Έτσι η δράση που αναδύεται, γίνεται αν όχι πιο εύκολη, τουλάχιστο, λιγότερο τυφλή, μιας και ξέρουμε περισσότερο σε ποιο χώρο πρέπει να ενεργήσουμε.

Οι βάρβαροι της εποχής μας ισχυρίστηκαν μερικές φορές πως «η Ιστορία καταπιέζει το σύγχρονο άνθρωπο μ’ ένα συμπληρωματικό φορτίο, ότι εμποδίζει την απόφασή του με υπερβολικά πολλά προηγούμενα ή παραδείγματα».

Εμείς πιστεύουμε πως η Ιστορία είναι το μέσο με το οποίο ο άνθρωπος αποκτά την ελευθερία του απέναντι στο παρελθόν του και η γνώση των πιο μακρινών της σταθμών, ρίχνει φως στην κατανόηση των πιο πρόσφατων εποχών.

Γι’ αυτό καλωσορίζουμε το βιβλίο του Άγγελου Ραζή, του ευχόμαστε καλοτάξιδο και ευχόμαστε όλοι οι διαπραγματευτές της πληγωμένης εθνικής μας αξιοπρέπειας να το διαβάσουν.

«Πρωτοχρονιάτικο»

"Πρωτοχρονιά 2015"

Αφιερωμένο στους μαθητές της Θεωρητικής Κατεύθυνσης της Γ΄ Λυκείου (και όχι μόνο).

Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές είχε ήδη ολοκληρωθεί η τρίτη ψηφοφορία για εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας και είχε αναγγελθεί η προκήρυξη των εκλογών.

Ημερομηνία: 29 Δεκέμβρη 2014 και λίγο πριν αλλάξει ο χρόνος, η ανάγκη για καταφυγή μέσα στο αρχείο του Μουσείου, έντονη.

Ο προβληματισμός οικείος: όλα όσα ζούμε είναι καινοφανή, πρωτόγνωρα, σημεία των καιρών και των πολιτικών συσχετισμών ή τα έχουμε ξαναδεί και παλαιότερα;

Η στάση μου στην προθήκη του Ιωάννη Τσακασιάνου (1853-1908)[1], στην Αίθουσα Επιφανών Ζακυνθίων του Ισογείου του Μουσείου Σολωμού, με  έκανε ακόμα μια φορά πιο σοφή και για τούτο πιο ήρεμη και αποφασισμένη.

  

Σε αυτή εκτός από το κιάλι του, το μπαστούνι του, οικογενειακές φωτογραφίες, τεύχη από το «Ζακύνθιο Ανθώνα», εκδόσεις έργων του και μια απόδειξη από το εμπορικόν του που διατηρούσε επί της «Πλατείας του Ποιητού» (σημερινή Αγίου Μάρκου), το μονόπρακτο «μελοδραμάτιον» με τίτλο «Ο Κόντε – Σπουργίτης», Ζάκυνθος 1888, και δύο εκδόσεις για τις Πρωτοχρονιές του 1894 και 1896, με τον πρωτότυπο τίτλο «ΜΠΟΜΠΑ».

Ο ανατρεπτικός τους τίτλος με τράβηξε, καθώς ήθελα να δω τι ήταν αυτό που μπορούσε να χαρακτηρίζεται «μπόμπα» 120 χρόνια πριν από το σήμερα. Το γεγονός μάλιστα ότι γνώριζα ότι το ποίημά του «Του Σπουργίτη μπόμπα πρώτη, μποναμάς του πατριώτη», του 1894, που σατίριζε το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» του Χαρίλαου Τρικούπη[2], λίγο έλειψε να του στοιχίσει τη θέση του ως δημόσιος υπάλληλος, μεγάλωσε ακόμα περισσότερο την περιέργειά μου.

Και έτσι ξεκίνησε το στροβίλισμα μέσα από τους στίχους του στη μηχανή του χρόνου.

Εδώ παραθέτω μερικούς μόνο στίχους που τους βρήκα όχι μόνο επίκαιρους, αλλά και αρκετά γειωτικούς για το προεκλογικό κλίμα που θα ζήσουμε τις επόμενες μέρες.

 

Να ζω σα ζώο ή να μη ζω; Να ζω σα λωποδύτης

Βρώμιος[3], ταρκάσης[4], άτιμος, και συ σαν τραπεζίτης;

Να ζω και συ να με τρυγάς, να ζω να μ’ ινφαμάρης[5],

Να ζω και με το αίμα μου να παίζεις, να σπασάρεις[6];

Ή δυναμίτης να γενώ, μπόμπα,Βαγιάν, μπουρλότο,

Να κάψω Αυλαίς σου και Βουλαίς κι’ αφ’ το στερνό ως τον πρώτο;

Η Ελλάδα μας, μωρές σκυλιά, φαλίδα[7] να ψοφήσει;

Έως τα προχτές, μπιρμπάντιδες[8], δε λέατε πως ΘΑ ΖΗΣΕΙ;

Φόρους ε; …φόρους! κ’ έπειτα πούντο[9] ντι φαλιμέντο!_

Είσαι ή δεν είσαι, λόρδε κρουπ, παντιέρα ντι όνι βέντο[10];

…………………………………………………………….

Ω! ας έλειωνα στα ‘ρείπια σου, νησί μου γκρεμισμένο,

να μην ιδώ το Έθνος μου φαλίδο, ντροπιασμένο!

Μαράζι τώχα να σε ιδώ από κοντά, Πατρίδα,

μα κάλλιο ας ήθε’ τσακιστώ, παρά όπως τώρα σ’ είδα!

Ο Θεός σχωρέ σε Σολωμέ’ είδες εκεί εξυπνάδα!

πονούσε, μα δεν ήθελε να ιδεί ποτέ του Ελλάδα!

«Έλα, του λέγανε, να ιδείς τους άντρας μας, τ’ αρχαία’

κ’ εκείνος έλεε: νο σινιόρ[11], θα χάσω την ιδέα!

Ακούς μυστήριο;…μάνα του την ήθελε απ’ αλάργα[12]’

πρόβλεπε πως θα πουληθεί κ’ η Ελλάς του σαν την Πάργα!

Δε θα φαντάσθει όμως ποτέ, όσο και αν ήτο αλούπι[13],

πως αφ’ το γιο  θα πουληθεί του Σπύρου του Τρικούπη.

…………………………………………………………..

         

 Σήμερα η Πατρίδα για την οποία ο Εθνικός μας Ποιητής πολέμησε με την πένα του, αλλά δεν ήθελε να πατήσει το πόδι του σ’ αυτή, γιατί φοβόταν μήπως χάσει κάθε ιδέα,  περνάει τα ίδια βάσανα.

Η προτροπή μας λοιπόν να επισκεφτούν οι Ζακυνθινοί το Μουσείο για να δουν ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται, με τις ίδιες αστοχίες και τους ανθρώπινους παραλογισμούς, και απώτερο στόχο να ηρεμήσουν και να απολαύσουν οικογενειακά την Πρωτοχρονιά τους, μακριά από τις πολωτικές προεκλογικές συμπεριφορές, που θα προσπαθήσουν να μας εμπλέξουν, προβάλει επιτακτική.

Η ευχή μας όμως απευθύνεται στους μαθητές της Γ΄Λυκείου, που φέτος θα δώσουν τη μάχη για την επιτυχία στις πανελλήνιες εξετάσεις και αυτό για δύο λόγους: αυτά τα νέα παιδιά είναι το μέλλον μας, αυτά τα παιδιά μπορούν να βγάλουν την Πατρίδα μας από τα αδιέξοδα (πραγματικά και φανταστικά) που έχουμε οδηγηθεί και είναι εκείνα που μπορούν να χαράξουν μια νέα πορεία, με γνώση και αγάπη για την Πατρίδα και την πικρή Ιστορία της.

Καλή και εγνωσμένη Χρονιά σε όλους!

---

[1] Ιωάννης Τσακασιάνος (1853-1908): Σατιρικός ποιητής από τους πιο δημοφιλείς. Ζούσε με το επάγγελμα του κουρέα. Έγραψε ωραιότατα πατριωτικά και ερωτικά ποιήματα και εξέδωσε θαυμάσιες ποιητικές συλλογές. Έγινε γνωστός σαν «Σπουργίτης» από σειρά ποιημάτων του με αυτό τον τίτλο. Συνεργάστηκε με πολλά φιλολογικά περιοδικά της εποχής του και μελοποίησε πολλά τραγούδια και το επίγραμμα του Σολωμού στην «Καταστροφή των Ψαρών». Το 1894 διορίζεται οικονομικός υπάλληλος και πεθαίνει τελώνης στο Ναύπλιο. Ο Διονύσης Ρώμας αναφέρεται στην προσωπικότητα του Τσακασιάνου στο θεατρικό του έργο «Ζακυνθινή Σερενάτα». Στο Μουσείο Σολωμού σώζεται το πιάνο του και αρκετά έργα του.

[2] «Kατά την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Χαρίλαο Τρικούπη, το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, το οποίο θα ήταν οικονομικά ανεπτυγμένο και ισχυρό στη διεθνή σκηνή, δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά τη φορολογική επιβάρυνση των πολιτών, το κράτος οδηγήθηκε στην πτώχευση. Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν όλο και περισσότερο από τη γενικότερη κατάσταση και την αναποτελεσματικότητα του κράτους, το οποίο χαρακτηριζόταν από μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία. ….Όλα αυτά οδήγησαν σε κρίση της εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους»: πό το Σχολικό Εγχειρίδιο: «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ΄ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θεωρητικής Κατεύθυνσης, σελ. 84-85».

[3] Βρώμιος= βρωμισμένος , ακάθαρτος

[4] Ταρκάσης = ο άπορος

[5] Ινφαμάρω=ατιμάζω (ινφάμες= ο άτιμος)

[6] Σπασάρω= διασκεδάζω, πηγαίνω σε περίπατο, αστεΐζομαι

[7] Φαλίδα= χρεοκοπημένη (φαλλίρω = χρεοκοπώ)

[8] Μπιρμπάντες= φαύλος, πανούργος, αισχρός, άξιος κάτεργου

[9] Πούντο= στιγμή

[10] παντιέρα ντ’ όνι βέντο =  ο αλλοπρόσαλλος, αυτός που εύκολα μεταβάλλει τις πολιτικές πεποιθήσεις του.

[11] Σινιόρ=κύριος

[12] Αλάργα= μακριά

[13] Αλούπι= πονηρός, πανούργος όπως η αλεπού

Μια Χριστουγεννιάτικη ερμηνεία σ’ ένα έργο που φυλάσσεται στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων.

 "Χριστούγεννα 2014"

Οι εφετινές γιορτινές μέρες έχουν, πιστεύω, κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που δεν είχαν οι προηγούμενες. Φέρουν βαθιά χαραγμένα στο DNA τους την ανθρωπιστική, κοινωνική και αξιακή κρίση, που μνημόνια και πολιτικές αστοχίες, οδήγησαν νοικοκυραίους στα πρόθυρα της αυτοκτονίας, παιδιά να λιποθυμούν από την πείνα μέσα στις σχολικές τάξεις και ανθρώπους να σκαλίζουν στα σκουπίδια για να βρουν ένα κομμάτι ψωμί.

Και μη μου πείτε πως οι σκέψεις αυτές απορρέουν από πολιτικά προκατασκευασμένες  θεωρίες.

Λίγο τα μάτια μας ν’ ανοίξουμε, περιδιαβαίνοντας τη μικρή μας πόλη, την ώρα που τα super market και η λαϊκή αγορά κλείνουν, τότε που κάποιοι  είναι ελεύθεροι να σκαλίσουν τα σκουπίδια προς αναζήτηση του άρτου του επιούσιου και από την άλλη, να καθίσουμε να παρακολουθήσουμε τη γελοία, εξοργιστική και ανήθικη εικόνα του ελληνικού Κοινοβουλίου, θα προβληματιστούμε βαθιά, τόσο για τον χαρακτήρα που θα δώσουμε σαν άτομα στις εφετινές γιορτές, όσο και κυρίως για την επιβαλλόμενη ερμηνεία του μηνύματος των Άγιων Ημερών των Χριστουγέννων και του Δωδεκαημέρου.

Για το πρώτο δεν θα μπορούσα να σας δώσω εύκολη συνταγή. Επαφίεται στις δυνατότητες του καθενός μας, στις ευαισθησίες του, στο χαρακτήρα του, στις συνήθειές του και κατ’ επέκταση στις επιλογές του.

Για το δεύτερο όμως, για το μήνυμα των Άγιων Ημερών, έχω να σας προτείνω μια καλή ιδέα. Και αυτή δεν είναι άλλη από μια σταγόνα Ιστορίας, μια γεύση από κάποια περασμένα Χριστούγεννα, που ακόμα δονούν την ψυχή των ελάχιστων επιζώντων και για την οποία, στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες στήνονται ολόκληρες τελετές μνήμης.

Οδηγός μας γι’ αυτή την ιστορική αναδρομή με Χριστουγεννιάτικη ερμηνεία, ένα έργο που εκτίθεται στην Βιβλιοθήκη του Μουσείου Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων, στην «Αίθουσα Σταύρος Σ. Νιάρχος».

Πρόκειται για το έργο με τίτλο: «Το Πανόραμα της Μάχης του Yser»  του Alfred Bastien (Le Panorama de la Bataille de l'Yser "Par A. Bastien - Région des Dunes, Nieuport, Boucle de Tervaete, Dixmude, Ypres"), με αριθμό καταγραφής Μ.Σ. 1997.7.270 και προέρχεται από τη δωρεά της Οικογένειας Χαριάτη στο Μουσείο το 1997[1].

Το έργο αυτό παρουσιάζει το εκτεταμένο μέτωπο της μάχης που διεξήχθη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο γύρω από τον ποταμό Yser, που ξεκινά από τη γαλλική Φλάνδρα (βόρεια Γαλλία), εισέρχεται στην βελγική επαρχία της Δυτικής Φλάνδρας και εκβάλλει στη Βόρεια Θάλασσα στην πόλη του Nieuwpoort. Κατά τη διάρκεια της Μάχης της Yser, στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο ποταμός πλημμύρισε σκόπιμα μεταξύ Nieuwpoort και Diksmuide προκειμένου να εμποδίσει την προώθηση του Γερμανικού Στρατού και να κρατήσει το δυτικό Βέλγιο ασφαλές από τη γερμανική κατοχή. 

      Η Μάχη της Yser ήταν μια μάχη που έλαβε χώρα τον Οκτώβριο του 1914 σε μήκος 35 χιλιομέτρων. Η πρώτη γραμμή κρατήθηκε από μια μεγάλη βελγική δύναμη που κατάφερε να σταματήσει την προέλαση των Γερμανών, αν και μόνο μετά από βαριές απώλειες. Επέτρεψε στο Βέλγιο να διατηρήσει τον έλεγχο μιας φέτας της επικράτειάς του, ενώ έκανε το βασιλιά Αλβέρτο ήρωα.

Η Μάχη αυτή ήταν μία μόνο σκηνή από το δράμα των Μεγάλων και Δυνατών που συνηθίζουν να παίζουν στην πλάτη των Μικρών και των Αδύναμων.

Και επειδή το παρόν άρθρο μπορεί (και ευχόμαστε) να πέσει και στα χέρια κάποιων μικρότερων, αξίζει μόνο και μόνο γι’ αυτούς να  θυμίσουμε ότι, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, επίσης γνωστός ως ο Μεγάλος Πόλεμος, ήταν μια γενικευμένη σύγκρουση των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων που διήρκεσε από τον Αύγουστο του 1914 ως τις 11 Νοεμβρίου 1918. Οι Ενωμένες Δυνάμεις, καλούμενες και Δυνάμεις της Αντάντ (κυρίως οι: Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, από το 1915 η Ιταλία και ως τις αρχές του 1918 η Ρωσία και, από το 1917, οι ΗΠΑ) νίκησαν τις  Κεντρικές Δυνάμεις καλούμενες και Τριπλή Συμμαχία, (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία και Βουλγαρία) και οδήγησαν αφενός στην κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών και σε ριζικές αλλαγές στον χάρτη της Ευρώπης, από τον κατακερματισμό τους, αφετέρου στη μεγάλη Ρωσική Επανάσταση και σε τελική φάση στην δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών[2].

Τα θύματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ανήλθαν σε εννιά εκατομμύρια στρατευμένους και σε άλλους τόσους αμάχους, ξεπερνώντας συνολικά τα 18,5 εκατομμύρια ψυχές.

Όπως γράφει στο σπουδαίο βιβλίο του «Στην Ευρώπη. Ταξίδια στον 20ο αιώνα», ο Ολλανδός δημοσιογράφος Χέιρτ Μακ: «Στην Ευρώπη μια ολόκληρη γενιά σημαδεύτηκε από τον πόλεμο: 13 εκατομμύρια Γερμανοί πολέμησαν: 2 εκατ. σκοτώθηκαν (το 15,4 τοις εκατό του συνολικού πληθυσμού), 7,8 εκατομμύρια Γάλλοι: 1,3 εκατ. σκοτώθηκαν (το 16,8 τοις εκατό), 5,7 εκατομμύρια Βρετανοί: 0,7 εκατ. σκοτώθηκαν (το 12 τοις εκατό), 0,35 εκατομμύρια Βέλγοι: 0,038 εκατ. σκοτώθηκαν (το 10,8 τοις εκατό), 15,7 εκατομμύρια Ρώσοι: 1,8 εκατ. σκοτώθηκαν (το 11,5 τοις εκατό), 9 εκατομμύρια Αυστριακοί – Ούγγροι: 1,1 εκατομ. σκοτώθηκαν  (το 12,2 τους εκατό),  0,75 εκατομμύρια  Σέρβοι: 0,28 εκατ. σκοτώθηκαν (το 37,1 τοις εκατό). Από τα τρία εκατομμύρια Τούρκων που είχαν ακολουθήσει το ταμπούρλο που τους πήγαινε στον πόλεμο, 800.000 δεν επέστρεψαν, δηλ. πάνω  από το ένα τέταρτο. Σε αμέτρητες ευρωπαϊκές οικογένειες, για δεκαετίες, δεν μπορούσε να γίνει ούτε λόγος πια για φυσιολογική οικογενειακή ζωή. Μόνο στη Γερμανία έμειναν πίσω μισό εκατομμύριο χήρες πολέμου: οι περισσότερες δεν θα ξαναπαντρεύονταν ποτέ. Στο μέσο γαλλικό χωριό ένας στους πέντε νέους άντρες είχε σκοτωθεί….[3]

Για τη δική μας χώρα τα αποτελέσματα είναι πιο γνωστά με τη Μικρασιατική Καταστροφή και όχι μόνο.

Η επέτειος της λήξης του Μεγάλου Πολέμου εορτάζεται από το 1919 στις 11 Νοεμβρίου σε πολλές χώρες (Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Καναδά, Νότια Αφρική, Μάλτα, Γαλλία κ.λπ.) και λέγεται «Μέρα της Μνήμης» (Remembrance Day). Το σύμβολο της ημέρας είναι η παπαρούνα (poppy), γιατί παπαρούνες φύτρωσαν στα πεδία της μάχης στη Φλάνδρα μετά το τέλος του 1ου Παγκόσμιου Πόλεμου. Μία εβδομάδα πριν τις 11 Νοεμβρίου, όποιος ενδιαφέρεται να συμμετέχει, μπορεί να αγοράσει με ένα συμβολικό ποσό μια χάρτινη παπαρούνα από πλανόδιους πωλητές. Την παπαρούνα τη φοράνε καρφιτσωμένη σε σακάκια, καπέλα και τσάντες. Τα χρήματα που μαζεύονται πάνε σε γέρους στρατιώτες, απόμαχους των δύο παγκοσμίων πόλεμων.

Το 11 είναι συμβολικό νούμερο, γιατί στις 11 Νοεμβρίου 1918 στις 5 το πρωί υπογράφτηκε η εκεχειρία στο Compiègne της βόρειας Γαλλίας, και έξι ώρες αργότερα, στις 11 το πρωί, σταμάτησαν οι εχθροπραξίες. Έτσι την 11η μέρα του 11ου μήνα του χρόνου, στις 11 το πρωί, τηρούν συμβολική σιγή 2 λεπτών σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία[4]. Όταν πέφτει μέσα στην εβδομάδα, η σιγή γίνεται ανήμερα, ενώ οι υπόλοιποι εορτασμοί την δεύτερη Κυριακή του μήνα.

Επειδή φέτος συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από το Μεγάλο Πόλεμο, η γιορτή πήρε ακόμα μεγαλύτερη επισημότητα με την τεράστια εγκατάσταση (installation) του καλλιτέχνη Πολ Κάμινς (Paul Cummins)[5]. Σε σχετικό μνημείο στην τάφρο του Πύργου του Λονδίνου, στήθηκαν περισσότερες από 888.246 κεραμικές παπαρούνες, μία για κάθε στρατιώτη της Βρετανίας και της Κοινοπολιτείας που έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια του πολέμου που ξεκίνησε πριν από έναν αιώνα. Ο σκηνογράφος Τομ Πάιπερ (Tom Piper) βοήθησε τον Κάμινς να υλοποιήσει το όραμά του, μαζί με μία ομάδα οκτώ χιλιάδων εθελοντών που τοποθέτησαν τα κεραμικά άνθη στις θέσεις τους[6]. Ο πλήρης τίτλος της εγκατάστασης είναι: «Blood Swept Lands and Seas of Red» (αιματοβαμμένα εδάφη και άλικες θάλασσες)[7].

Μια άλλη σκηνή του δράματος που σχετίζεται με το έργο του Μουσείου, αλλά και με το θέμα του άρθρου μας είναι η Χριστουγεννιάτικη εκεχειρία που έλαβε χώρα τα Χριστούγεννα του 1914. Πάνω από ένα εκατομμύριο στρατιώτες αψήφησαν τις εντολές των ανωτέρων τους, βγήκαν από τα χαρακώματα, ευχήθηκαν ο ένας στον άλλον «Καλά Χριστούγεννα» και έπαιξαν ποδόσφαιρο στην πιο αυθόρμητη ανακωχή της παγκόσμιας Ιστορίας.

   Οι περισσότερες μπάλες που χρησιμοποιήθηκαν ήταν αυτοσχέδιες, από άχυρο δεμένο με σπάγκο ή άδεια κονσερβοκούτια. Το ίδιο πρόχειρα ήταν και τα τέρματα, για τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ξύλα, χλαίνες και κράνη. Άλλα ματς διεξάγονταν με 50 παίκτες και άλλα με 10 και διαρκούσαν περίπου μία ώρα. Οι στρατηγοί και από τις δυο μεριές χαρακτήρισαν αυτή την αυθόρμητη ειρήνη ως προδοσία και όσους συμμετείχαν τους έστειλαν υπόλογους στο στρατοδικείο[8].

     Με πολύ τρυφερό τρόπο ο Γάλλος σκηνοθέτης Christian Carion στην ταινία του «Joyeux Noël» (Καλά Χριστούγεννα), του 2005, παρουσιάζει τη συγκινητική αυτή ιστορία .

      Πριν από λίγες μέρες στις 18 Δεκεμβρίου, Βρετανοί και Γερμανοί στρατιώτες, πήραν μέρος σε αγώνα ποδοσφαίρου, αναβιώνοντας τον αγώνα που έγινε κατά την διάρκεια της εκεχειρίας, λόγω Χριστουγέννων στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο [9].  Η χριστουγεννιάτικη εκεχειρία ήταν μια σύντομη, αλλά τόσο δυνατή έκρηξη αγάπης, ανθρωπιάς και ειρήνης στην καρδιά του Μεγάλου Πολέμου και το πεδίο που έλαβε χώρα μπορούμε να το θαυμάσουμε στο έργο του Alfred Bastien (1873 - 1955), που φυλάσσεται στο Μουσείο, αφού ο Βέλγος καλλιτέχνης που το φιλοτέχνησε, έζησε από κοντά, ως πολεμικός ζωγράφος και στρατιώτης τα γεγονότα. Ο Bastien παρακολούθησε την Ακαδημία Royale des Beaux-Arts στη Γάνδη, όπου σπούδασε ζωγραφική με τον Jean Delvin. Στη συνέχεια εγγράφεται στην Académie Royale des Beaux - Arts στις Βρυξέλλες, όπου σπούδασε με τον Jean - François Portaels. Κέρδισε το Βραβείο Godecharlethere, το 1897. Ταξίδεψε στο Παρίσι, όπου φοίτησε στην École des Beaux - Arts. 

 Ήταν στο Παρίσι, όταν ξέσπασε ο  Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Τον Οκτώβριο του 1914, κατατάχτηκε εθελοντικά στο βελγικό στρατό. 

Μεταφέρθηκε στο «Τμήμα Artistique» στο Νιούπορτ, το οποίο παρουσιάζει στο έργο του Μουσείου Σολωμού.  

Από το 1915 και μετά, έκανε πολλά σχέδια και σκίτσα της γραμμής του πολέμου, από την πλευρά του Βελγίου στον ποταμό Yser. Το βρετανικό περιοδικό «Εικονογραφημένο Νέα του Πολέμου», μεταξύ άλλων δημοσίευαν τακτικά τη δουλειά του.

       Το 1917, μετά την προσωπική αίτηση του Λόρδου Beaverbrook, στη συλλογή του οποίου ανήκουν αρκετοί  πίνακές του, αποσπάστηκε στο καναδικό στρατό μέχρι το Σεπτέμβριο του 1918, διάστημα κατά το οποίο παρήγαγε πολλά έργα τέχνης, που σχετίζονται άμεσα με την καναδική εμπειρία του πολέμου.

       Μετά τον πόλεμο, ο Alfred Bastien ζωγράφισε ένα μεγάλο Πανόραμα της Μάχης του Yser, ένα έργο το οποίο είχε προγραμματιστεί από το 1914 και το οποίο, είχε παραγγελθεί σε αυτόν από το βασιλιά Αλβέρτο. Κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας του στο βελγικό στρατό, ο Bastien έκανε πολλά σκίτσα, σχέδια και φωτογραφίες, που αργότερα τα ενσωμάτωσε στο ίδιο το Πανόραμα.  

       Το αυθεντικό έργο «Panorama de l' Yser» έχει διαστάσεις 115 μέτρα μήκος και 14 μέτρα ύψος και αρχικά παρουσιάστηκε στις Βρυξέλλες. Το έργο που βρίσκεται στο Μουσείο έχει μήκος 3,5 μέτρα και ύψος 0,45[10].

       Η σπουδαιότητα του αυθεντικού φαίνεται από το γεγονός ότι  στα μέσα της δεκαετίας του 1920, κατασκευάστηκε στην Οστάνδη, στο Βέλγιο, ένα μόνιμο κτίριο για να στεγάσει το Πανόραμα. Η μετακίνηση του Πανοράματος από τις Βρυξέλλες στην Οστάνδη ήταν για να κερδίσει ένα μέρος του βρετανικού τουρισμού η πόλη, δεδομένου ότι οι περισσότεροι Βρετανοί έρχονταν για να επισκεφθούν συγγενείς τους εκεί που έπεσαν στον Πόλεμο. Το Πανόραμα άνοιξε στην Οστάνδη το 1926.

       Οικονομικά υπήρξε μεγάλη επιτυχία, τόσο για τον Bastien, ο οποίος έλαβε ένα τεράστιο ποσό για την ζωγραφική, όσο και  για την πόλη της Οστάνδης. Η αρχική επένδυση αποπληρώθηκε πολλές φορές, από τα τέλη εισόδου και από τις  καρτ-ποστάλ και τις εκτυπώσεις. Μία από αυτές είναι και αυτή που φυλάσσεται στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων.

       Στην έκθεση των Βρυξελλών, μέχρι το 1925, υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 800.000 άνθρωποι το επισκέφθηκαν, μεταξύ των οποίων πολλοί από τους εστεμμένους της Ευρώπης, πρόεδροι ξένων κρατών και αυτοκράτορες, όπως φαίνεται  από τις ειδήσεις των μέσων ενημέρωσης της εποχής.

       Κατά τη συμπλήρωση ενός έργου τέτοιων διαστάσεων, είναι προφανές ότι Bastien δεν μπορούσε να τα κάνει όλα μόνος του. Αρκετοί από τους συναδέλφους καλλιτέχνες από το «Τμήμα Artistique» συμμετείχαν σε αυτό το μεγάλο έργο. Η αρχική σχεδίαση με κάρβουνο πήρε περίπου μία εβδομάδα για να ολοκληρωθεί, ενώ η ζωγραφική και το βερνίκωμα πήρε ένα χρόνο. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στα εφέ φωτισμού, προκειμένου να δημιουργηθεί μια πιο πιστευτή οφθαλμαπάτη.

        Εκτός από το διάσημο «Panorama de l' Yser», ο Bastien δημιούργησε επίσης ένα μικρότερου μεγέθους «Panorama de la Bataille de la Meuse» το 1937, το οποίο παρουσιάζει σκηνές από τις μάχες στη Namur και την ακρόπολη του Dinant κατά τον Αύγουστο του 1914. Μέρος αυτής απεικόνιζε την σφαγή των Βέλγων πολιτών στο Dinant, τον Αύγουστο του 1914, γι’ αυτό και το έργο σκόπιμα καταστράφηκε από τις γερμανικές αρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής 1940-1944 .

       Το «Panorama de l' Yser » υπέστη σοβαρές ζημιές το 1940 κατά τη διάρκεια ενός βομβαρδισμού από τα Βρετανικά αεροσκάφη. Το μουσείο ήταν κλειστό κατά τη διάρκεια του πολέμου και η ζωγραφική εκτέθηκε σε κάθε είδους δυσμενείς καιρικές συνθήκες.

        Το 1951 το έργο μεταφέρθηκε στο Βασιλικό Μουσείο του Στρατού στις Βρυξέλλες, όπου ξεκίνησε μια προκαταρκτική αποκατάσταση. Στη συνέχεια εκτέθηκε στο Μουσείο Στρατού μέχρι το 1980. Τώρα παραμένει στην αποθήκη, εν αναμονή περαιτέρω αποκατάστασης και οριστικού προορισμού[11].

       Τα στοιχεία για το αυθεντικό έργο τα άντλησα από το διαδίκτυο στις ιστοσελίδες που αναφέρονται στις υποσημειώσεις του παρόντος άρθρου. Ωστόσο το δικό μας αντίγραφο μπορούμε να το θαυμάσουμε στη Βιβλιοθήκη του Μουσείου Σολωμού.

     Και μέσα από τους καπνούς και τα νεκρά σώματα ενός πολέμου που αιματοκύλησε την Ευρώπη και τον πλανήτη μας 100 χρόνια πριν, ας ευχηθούμε, οι κόκκινες παπαρούνες των Φλαμανδικών πεδίων μάχης και η Χριστουγεννιάτικη εκεχειρία του 1914, να μας εμπνεύσουν για να σταθούμε στο ουσιαστικό, στο ανθρώπινο, στο πνευματικό, σ’ αυτό που όλοι καταλαβαίνουμε και χρειαζόμαστε.

    Ίσως έτσι κάνουμε κι εμείς τη δική μας εκεχειρία και σταματήσουμε να ανεχόμαστε τους Δυνατούς της Γης που μας έχουν οδηγήσει στα πιο κρύα Χριστούγεννα των τελευταίων χρόνων.

     Καλά και φωτισμένα Χριστούγεννα σε όλους!

[1] Τα έργα της Συλλογής Χαριάτη, που βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, ήρθαν στους κόλπους του, σε τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους: το 1981, το 1991 και το 1997. Πρώτα ήρθε στο Μουσείο η έγχρωμη λιθογραφία με αριθμό καταγραφής Μ.Σ. 1981.7.214, με θέμα "Η Μάχη της Σιάτιστας, υπό τον γενναίον Α. Ρώμα", δωρεά της Οικογένειας Θεοδώρου Ε. Χαριάτη. Το έργο αυτό έχει αναρτηθεί δίπλα στην Προσωπογραφία του Αλέξανδρου Ρώμα. Κατόπιν ήρθε στη Συλλογή του Μουσείου η γκραβούρα με αριθμό καταγραφής Μ.Σ.1991.7.216 και θέμα " Ο Θάνατος του Βέλγου ανατόμου Ανδρέα Βεζάλ".  Το έργο αυτό δωρίθηκε στο Μουσείο από την Ειρήνη Πραμαντιώτη- Χαριάτη και το γιο της Άθη, στη μνήμη του συζύγου και πατέρα Θεοδώρου Ε. Χαριάτη, με τη συμπλήρωση ενός έτους από το θάνατό του.  Το 1997 τέλος, έγινε η μεγάλη δωρεά της Ειρήνης και του Άθη Χαριάτη στη μνήμη Θεοδώρου Χαριάτη, η οποία περιλαμβάνει 35 έργα: χαρακτικά, σκίτσα, τυπογραφημένα φύλλα, έγχρωμες λιθογραφίες και λιθογραφημένες αφίσες, προερχόμενα είτε από δημοπρασίες έργων τέχνης από το εξωτερικό είτε από τη Συλλογή του Δημοσθένη Κ. Πραμαντιώτη, πατέρα της Ειρήνης Θ. Χαριάτη.

[2]http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%84_%CE%A0%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CF%83%CE%BC%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%A0%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CE%BC%CE%BF%CF%82

[3] Χέιρτ Μακ, Στην Ευρώπη. Ταξίδια στον 20^ο αιώνα, εκδ. Μεταίχμιο 2007, σελ. 124

[4] http://rednights.blogspot.gr/2007/11/blog-post_11.html

[5] http://poppies.hrp.org.uk/

[6]http://www.kathimerini.gr/788401/article/epikairothta/kosmos/keramikes-paparoynes-gia-888246-pesontes

[7] http://www.parathyro.com/?p=30793

[8] http://www.a-athinon.gr/?p=17

[9] https://www.youtube.com/watch?v=Sl0AYXBSK0o

[10] http://www.delcampe.net/page/item/id,75139775,var,panorama-de-la-bataille-de-lyser-par-abastien-yptres-nieuport-boucle-de-tervaete-dixmude-350mx045,language,E.html

[11] http://en.wikipedia.org/wiki/Alfred_Bastien