«Σύγχυσις», Μηνά Στραβοπόδη. Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου, 14 Ιουνίου 2026

 

  

Πέρασαν κιόλας έξι χρόνια από τη συγγραφική μου γνωριμία με το Μηνά Στραβοπόδη, καθώς η προσωπική μας, ανάγεται από τότε που ξεκίνησε το σχολείο, ως συμμαθητής της μικρής μου κόρης. Και δέχτηκα να διαβάσω το πρώτο του βιβλίο, τον «Επαναστάτη της Αβύσσου», το 2022, πιο πολύ από περιέργεια, για να δω πώς σκέφτεται αυτό το «παιδί», με τι θέματα καταπιάνεται και τι τον απασχολεί.

Το δεύτερο βιβλίο του «Οι Συμπληγάδες Αξιών», δυο χρόνια μετά, το 2024, ήρθε να με βεβαιώσει ότι ο Μηνάς ανοίγεται με σταθερό και στέρεο βηματισμό στο συγγραφικό στερέωμα, μέσα από το χώρο των Πολιτικών Επιστημών, τον οποίο σπούδασε και υπηρετεί, με ένα ακόμα βιβλίο που αφυπνίζει, προβληματίζει και περιγράφει με ρεαλισμό και ωμότητα, τα λάθη του σύγχρονου και ευνοημένου, από την Τεχνολογία, ανθρώπου.

Σήμερα, με το τρίτο του βιβλίο ανά χείρας, δυο πάλι χρόνια μετά το δεύτερο, έχω πλέον σιγουρευτεί για τον καμβά πάνω στον οποίο χτίζει τις ιστορίες του, τα θέματα που τον απασχολούν και τον τρόπο που επιλέγει να λυτρωθεί και να μας λυτρώσει από όσα ταλαιπωρούν τη ζωή μας.

Αξιοποιώντας τα ίδια τεχνικά και πνευματικά εργαλεία που διαθέτει στη φαρέτρα του, με μαεστρία και αυτοσαρκασμό, χτίζει ένα ακόμα δυνατό αφήγημα, λιτό και ευσύνοπτο, πάνω σε ένα ξεκάθαρο μοτίβο, στο οποίο τεχνουργεί, κεντάει (καλύτερα) την ιστορία του, ώριμος πια και απόλυτα συνειδητοποιημένος για το ρόλο του πνευματικού ανθρώπου στις μέρες μας.

Και είναι τέτοιος ο τρόπος που ξεδιπλώνει την ιστορία του και τόσο επίκαιρα τα επιμέρους στοιχεία που την απαρτίζουν,  που επιτρέψτε μου να πω ότι, με το τρίτο του πλέον συγγραφικό εγχείρημα ο Μηνάς, κατακτά επάξια μία πάρα πολύ ενδιαφέρουσα θέση στο συγγραφικό στερέωμα της πατρίδας μας.

Και αυτό γιατί;

Επειδή καταφέρνει να βάλει τον αναγνώστη του σε μία διαδικασία σκέψης, η οποία τον κρατά σε εγρήγορση από την πρώτη κιόλας σελίδα.

Ο αναγνώστης του βιβλίου αισθάνεται ότι ανοίγει έναν διάλογο με τον αφηγητή, καθώς βλέπει να τον απασχολούν τα ίδια προβλήματα που απασχολούν και τον ίδιο. Μοιάζει να διαβάζει τις αγωνίες του, τους εφιάλτες του, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει στη δική του ζωή, έτσι που το ημερολόγιο-αφήγημα του Αλμπέρ Παζ Ντελ Ιστουάρ του Νεότερου, όπως ονομάζεται ο ήρωας του βιβλίου, φωτογραφίζει φέτες ζωής, της δικής του, αλλά και της δικής μας.

Η ίδια διαδικασία σκέψης συνεχίζεται καθ’ όλη την ανάγνωση, η οποία γίνεται με περιέργεια και αγωνία για την πορεία του βασικού ήρωα, ενώ το βιβλίο είναι γεμάτο ανατροπές.

Δεν είναι ο ρόλος μας να σας αποκαλύψουμε τις λεπτομέρειες.

Οφειλόμενη, ωστόσο πρώτη στάση: η αφιέρωση.

Δεν μπορεί να μη σταθεί κανείς σ’ αυτήν, όταν βλέπει ότι κρατάει στα χέρια του το βιβλίο ενός νέου ανθρώπου που αναγνωρίζει, συνειδητοποιεί και τελικά αφιερώνει στον γεννήτορά του, το δικό του πνευματικό παιδί. Δείγμα ηθικού αναστήματος, μιας ξεχωριστής ποιότητας ανθρώπου, που γεφυρώνει χάσματα γενεών και αποδίδει το οφειλόμενο χρέος.

Το βιβλίο λοιπόν χτίζεται πάνω σε ένα βασικό δομικό μοτίβο: λέξεις και φράσεις που επαναλαμβάνονται, μέσα  σε  σπονδυλωτές ιστορίες,

Πρόκειται για:

·        Την ιστορία με το γιατρό (ψυχίατρο - ψυχαναλυτή).

·        Την ιστορία με τον άγνωστο στο μπαρ.

·        Την ιστορία με τον Έλληνα ταξιτζή.

·        Την ιστορία με τη γυναίκα στο παγκάκι.

·        Την ιστορία με τον Barista στο café.

·        Την ιστορία στο γραφείο της πολυεθνικής.

·        Την ιστορία με τον Υπουργό.

·        Την ιστορία με τον πωλητή του καθρέφτη στο μπαλκονάκι.

·        Την ιστορία με τον άστεγο.

·        Την ιστορία με το σκύλο.

Αυτές οι δέκα ιστορίες οδηγούν σε ένα συναισθηματικό κρεσέντο: στην τελευταία ιστορία – σκηνή: την ιστορία με τον καθρέφτη.

Σε όλες τις ιστορίες, στις οποίες ο αφηγητής συνομιλεί με ένα κάθε φορά πρόσωπο, ο συγγραφέας έχει την ευκαιρία να θίξει, να σχολιάσει, και τελικά να αποκαλύψει τις απόψεις του για τα πιο σημαντικά ζητήματα που απασχολούν το σύγχρονο άνθρωπο.  Χωρίς λογοκρισία, με καθαρή ματιά και με μεγάλη δόση αυτοσαρκασμού, καταγράφει, φωτίζει και τελικά απογυμνώνει, αυτό που λίγο πολύ οι περισσότεροι ξέρουμε, αλλά δεν θέλουμε να το ομολογήσουμε.

Τι είναι αυτό: «πως ο βασιλιάς είναι γυμνός».

Ίσως ο τίτλος του βιβλίου να φαίνεται εδώ λίγο αποπροσανατολιστικός: «ΣΥΓΧΥΣΙΣ», καθώς καμία σύγχυση δε φαίνεται να διακατέχει το συγγραφέα, αφού ιστορία με ιστορία, σελίδα με σελίδα, καταφέρνει να μας βάλει σε τέτοια διαδικασία σκέψης, που οδηγεί σε ένα και μοναδικό συμπέρασμα.

Τα πάντα είναι θέμα επιλογής.

Και η κατάντια της σημερινής κοινωνίας πάλι δική μας επιλογή είναι. Αλλά και η αναίρεσή της επίσης.

Εδώ βρίσκεται και η σπουδαιότητα του βιβλίου του Μηνά.

Φωτίζει τη ζωή μας και υποδόρια περνάει το μήνυμα, ότι είναι στο χέρι μας να απαλλαγούμε από όσα & όσους μας καταδυναστεύουν.

Κάθε ιστορία γίνεται αφορμή για να παρουσιάσει κοινωνικά θέματα και να αναδείξει τη σημασία της ατομικής ευθύνης σε κάθε ένα.

Ακόμα και ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, που ακροβατεί ανάμεσα στη συμπάθεια και την αντιπάθειά μας, στον οίκτο και την οργή μας, στην φίλα προσκείμενη θέση μας και την απόρριψή μας για τις πράξεις κυρίως και τις θέσεις του, αποτελεί δική μας επιλογή αν θα ταυτιστούμε μαζί του.

Ίσως αισθανθούμε άβολα διαβάζοντας το βιβλίο, αφού και εμείς αποτελούμε μέρος και συνδημιουργοί του προβλήματος.

Ίσως όμως και να πάρουμε κάποιες μεγάλες αποφάσεις.

Να προχωρήσουμε μπροστά, να αλλάξουμε τους συσχετισμούς, να μην επιτρέπουμε πλέον να συμβαίνουν αυτά που συμβαίνουν για εμάς χωρίς εμάς.

Και αυτό κατά την ταπεινή μου άποψη είναι και το σπουδαίο στο βιβλίο που παρουσιάζεται απόψε.

Kαι ένα τελευταίο: με εντυπωσίασε το πόσα κοινωνικά θέματα, αφορμάται να θίξει.

Θα αναφέρω λίγα από αυτά: για την επιστήμη της σύγχρονης Ιατρικής, που έχει γίνει θύμα των μεθόδων της· για τις περιουσίες που δίνονται σε χημειοθεραπείες σε ένα ανασφαλές υγειονομικά κόσμο· για τον τρόπο που βλέπουν οι ξένοι τη χώρα μας ως αποικία, σε αντίθεση με την προγονοπληξία του Έλληνα· για το πόσο χειριστικό έχει γίνει το σεξ στην εποχή μας· για την επίπλαστη ευτυχία του Σαββατοκύριακου, που μας επιτρέπει να συνεχίσουμε τη ζωή μας μέσα στην εβδομάδα με το κεφάλι σκυμμένο· για την μοναξιά & την απομόνωση που βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος, ακόμα και μέσα στις σχέσεις του· για την εκμετάλλευση των χωρών του Τρίτου Κόσμου από τις προηγμένες Χώρες· για το εμπόριο ναρκωτικών· για τον επίπλαστο κόσμο των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, που τον χρησιμοποιούμε για να ανέλθουμε κοινωνικά «πουλώντας» εικόνες ευτυχίας· για τον κοινωνικό περίγυρο που διαλύει την ανύπαντρη γυναίκα· για τους αστέγους που κατακλύζουν τις μεγαλουπόλεις· για τον ρατσισμό, που επιδεικνύεται στον μαύρο / τον ομοφυλόφιλο / το μετανάστη· για τα κίνητρα της φιλανθρωπίας· για τους βιασμούς των γυναικών· για το ζήτημα της ευθανασίας και τόσα άλλα.

Ναι, εδώ θα μπορούσαμε να πούμε ότι δημιουργείται μια σύγχυση.

Αλλά είναι μια σύγχυση δοσμένη με χιούμορ, καθώς  κάθε ιστορία βγάζει κάτι ανατρεπτικό.

Αλλά όπως ο ήρωας κατοικεί στην οδό  Rue Traversière, που είναι υπαρκτή βέβαια, στο Παρίσι, και σημαίνει διασταυρούμενος δρόμος, έτσι και η ανάδειξη της ατομικής ευθύνης, καθώς ο χρόνος μας είναι πεπερασμένος, αφού δεν θα ζήσουμε για πάντα, ανάγεται στο κυρίαρχο μήνυμα.

Πρέπει να επιλέγουμε κάθε στιγμή στη ζωή μας.

Πρέπει να επιλέξουμε να θυσιάσουμε μια ζωή για να μαζέψουμε χρήματα;

Πρέπει να επιλέξουμε να μην μιλήσουμε γιατί θα βρεθούμε  στον πάτο του Σηκουάνα με τους αρουραίους,  ενώ την ίδια ώρα κάποιος πατάει κουμπιά και δολοφονούνται παιδιά;

Πολλά ερωτήματα θα μπορούσα να θέσω.

Αρκούμαι μόνο σε τούτο:

Πρέπει να επιλέξουμε να μην προμηθευτούμε το βιβλίο γιατί θα μας χαλάσει το ζεν; Ή θα επιλέξουμε να το διαβάσουμε γιατί συμφωνούμε με το Μηνά που γράφει μέσα πως η σημασία της Λογοτεχνίας έγκειται στο ότι γράφει κάθετα τις ιστορίες των ανθρώπων, ενώ η ιστορία γράφεται οριζόντια για τις μάζες.

Θα σας αφήσω να το αποφασίσετε.

Η παρουσίαση δημοσιεύτηκε και στην εφημερίδα ΗΜΕΡΑ Ζακύνθου, στις18-06-2026, αρ. φύλλου 7593

και στην ηλεκτρονική της σελίδα στο link: https://www.imerazante.gr/2026/06/18/396179

 

«Το Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου στο χθες, το σήμερα και το αύριο. Θησαυρίζοντας στοιχεία για την σχέση Ζακύνθου-Μεσολογγίου από το αρχείο του».

 

Εισήγηση στη Συνάντηση των Μουσείων Λογοτεχνών

Μεσολόγγι-Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο

Σάββατο,31 Ιανουαρίου 2026

Κύριε Δήμαρχε, Κυρία Πρόεδρε του Συλλόγου Μουσειοπαιδαγωγών Ελλάδας, Kυρία Προϊσταμένη & Αγαπητοί Συνάδελφοι της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος,  Κυρίες και Κύριοι,

Με πραγματική συγκίνηση βρίσκομαι σήμερα μαζί σας, για δύο λόγους: ο πρώτος γιατί ξαναβλέπω τους ανθρώπους, που τον Ιούνιο του 2011, στη Συνάντηση της Ημερίδας του Συλλόγου Μουσειοπαιδαγωγών Ελλάδας στη Σκιάθο, γνώρισα και συνδέθηκα, με δεσμούς που ξεπερνούν τη συναδελφική σχέση. Η ηχηρή απουσία της αείμνηστης Μπίλης Βέμη, επιτρέψτε μου, υπογραμμίζει ακόμα περισσότερο την επιτυχία εκείνης της Συνάντησης.

Ο δεύτερος γιατί η σημερινή Ημερίδα πραγματοποιείται στο υπέροχο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο,  το οποίο εδρεύει στην Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου, τόπο ιερό για όλη την Ελλάδα, αγιοποιημένο από τις θυσίες, αρμυρισμένο από δάκρυα και αλάτι,  με  βαριά κληρονομιά μνήμης και συνέχειας και πηγή έμπνευσης για κάθε λογής δημιουργία.

Και είναι ο τόπος, Κυρίες & Κύριοι, που δίνει το έναυσμα στα Μουσεία μας, να ερευνήσουν, να συλλέξουν, να συντηρήσουν, να ερμηνεύσουν και να εκθέσουν τεκμήρια της υλικής και άυλης κληρονομιάς, προάγοντας την ποικιλομορφία και την αειφορία, όπως επιτάσσει ο νέος ορισμός για το τί είναι μουσείο και εγκρίθηκε από την Έκτακτη Γενική Συνέλευση του ICOM στην Πράγα, τον Αύγουστο του 2022(1).

Για το νησί της Ζακύνθου, ο σεισμός της 12^ης Αυγούστου του 1953 και η πυρκαγιά, που κατέστρεψε ολοκληρωτικά τη Χώρα και το μεγαλύτερο μέρος των κτιρίων της υπαίθρου, σηματοδότησε μία πολύ μεγάλη τομή στην ιστορία της, που σημάδεψε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής, αλλά μεταφέρθηκε και στη νεότερη γενιά, η οποία προσπαθεί να φωτίσει το παρελθόν βάζοντας σηματωρούς και οδόσημα σε κομβικά σημεία και σε πρόσωπα.

Ένα τέτοιο πρόσωπο είναι και ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951).

 Στη διάρκεια των 84 ετών που έζησε, άφησε πλούσιο έργο στο χώρο της λογοτεχνίας, του θεάτρου, της κριτικής, της επιφυλλιδογραφίας, της παιδαγωγικής μεθόδου μέσα από το περιοδικό Η Διάπλασις των Παίδων, στο οποίο εκτός από τη Διεύθυνση, την οποία είχε αναλάβει, δημοσίευε και τις περίφημες επιστολές του. Θεωρείται δε πατέρας του νεότερου ελληνικού μυθιστορήματος, που αρχίζει με το μυθιστόρημά του Μαργαρίτα Στέφα και αναμορφωτής του νεοελληνικού θεάτρου με το έργο Ο Ψυχοπατέρας, με το οποίο εμφανίστηκε στο θέατρο, το 1895. Οι βιβλιογραφικές αναφορές αμέτρητες (2).

Το «Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου», βρίσκεται στην οδό Γαΐτα, στη γειτονιά της Φανερωμένης -ενός ιστορικού ναού  πραγματικού κοσμήματος για το νησί της Ζακύνθου- και χτίστηκε το 1998, στη θέση που προσεισμικά βρισκόταν το σπίτι του μεγάλου θεατρικού συγγραφέα, με χρήματα από το κληροδότημα της κόρης του, Ευθαλίας Ξενοπούλου-Νάτσιου, στο Δήμο Ζακυνθίων.

Προσεισμικά το σπίτι του Ξενόπουλου βρισκόταν σε μια πυκνοκατοικημένη συνοικία, που έσφυζε από ζωή και ξεχώριζε από όλα τα υπόλοιπα, καθώς ήταν διώροφο.  Όπως γράφει ο ιστοριοδίφης Ντίνος Κονόμος, είχε τη διαρρύθμιση των αστικών σπιτιών της εποχής, ενώ στο μεγάλο περιβόλι, το οποίο ήταν γεμάτο από οπωροφόρα δέντρα και λουλούδια, φυόταν μία μεγάλη φοινικιά, η οποία αποτέλεσε το σήμα κατατεθέν όλου του δρόμου, που στην εποχή του λεγόταν «καντούνι του Λισγαρά»(3).  Αυτή η φοινικιά είναι σήμερα και το σήμα κατατεθέν του Μουσείου, στην αυλή του, ένα από τα λίγα απομεινάρια της προσεισμικής Ζακύνθου.

Το Μουσείο διαμορφώνεται σε δύο χώρους. Στο ισόγειο λειτουργεί παιδική δανειστική βιβλιοθήκη, τη φροντίδα της οποίας έχει ο Σύλλογος Φίλων Ξενοπουλείου Παιδικής Βιβλιοθήκης, ο οποίος έχει επιτύχει να εγγραφούν 6.000 ενεργοί μικροί αναγνώστες, τα «Ξενοπουλάκια», όπως τα λέμε, τα οποία αποτελούν τη συνέχεια των παλαιών «Διαπλασόπουλων».

Στον πρώτο όροφο είναι το Μουσείο.

Αναλυτικά το Μουσείο εμπλουτίζεται από (4):

Α. τη δωρεά της κόρης του Ξενόπουλου, Ευθαλίας Ξενοπούλου-Νάτσιου, με οικοσκευή, με τα προσωπικά του έπιπλα, καθρέφτες, βεστιάριο, χαλιά, σερβίτσια τσαγιού και πλούσιο αρχειακό υλικό από το περιοδικό «Διάπλασις των Παίδων», καθώς και εφημερίδες και το αρχείο του γαμπρού του, γλύπτη Χριστόφορου Νάτσιου.

Β. την προσφορά του Θεατρικού Μουσείου Αθηνών, με φωτογραφίες από παραστάσεις έργων του Ξενόπουλου από όλη την Ελλάδα.

Γ. τη δωρεά του Διονυσίου Μουσμούτη, με θεατρικά προγράμματα και φωτογραφίες από το προσωπικό του αρχείο.

Δ. τη δωρεά του Διονυσίου Λαδικού, με  σπάνια βιβλία από δημοπρασίες και τεύχη του περιοδικού «Διάπλασις των Παίδων».

Ε. τη δωρεά της χαράκτριας Άριας Κομιανού, με χαρακτικά με τη μορφή του Ξενόπουλου και

ΣΤ. τη δωρεά του φιλολόγου Διονύση Σέρρα, με βιβλία που αφορούν τόσο το έργο του Ξενόπουλου, όσο και άλλα που σχετίζονται με τη νεοελληνική λογοτεχνία και ποίηση.

Ωστόσο το μεγαλύτερο μέρος από τις δωρεές αυτές, με εξαίρεση την οικοσκευή, κάποιες οικογενειακές φωτογραφίες και τα αντικείμενα που τεκμηριώνουν τη σχέση του συγγραφέα με το θέατρο, παραμένει από την ημέρα της λειτουργίας του Μουσείου μέχρι σήμερα σε μία μικρή βιβλιοθήκη, η οποία παραμένει κλειδωμένη και απροσπέλαστη για τους επισκέπτες. Εκεί φυλάσσεται  το πλούσιο αρχείο του.

Η καταγραφή του αρχείου αυτού, το οποίο μέχρι να ταξινομηθεί βρισκόταν στα κουτιά που έστειλε τη δεκαετία του ’80 η Ευθαλία Ξενοπούλου σε μια αποθήκη του Δήμου Ζακύνθου, πραγματοποιήθηκε από την ομιλούσα, το 1998, επί Δημαρχίας Γιάννη Αγαλιανού και σήμερα φυλάσσεται σε δεκαεπτά ντοσιέ (17), τα οποία περιέχουν: 547 φακέλους επιστολών συνδρομητών προς την Διάπλασιν  των Παίδων (ντοσιέ αρ.1), Συνεργασίες Συνεργατών της Διαπλάσεως, Λύσεις πνευματικών ασκήσεων, Βιβλία Ταμείου, ιδιόχειρες επιστολές του Ξενόπουλου προς την κόρη του (ντοσιέ αρ.2&3) (5), Θεατρικά Προγράμματα (ντοσιέ αρ.4 &12), εφημερίδες με αποκόμματα για το Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος και δημοσιεύματα για τον Ξενόπουλο  (ντοσιέ αρ.5,6,7), Οικογενειακές φωτογραφίες και φωτογραφίες του εργαστηρίου του Χριστόφορου Νάτσιου (ντοσιέ αρ.8, 9&12), λογαριασμούς (ντοσιέ αρ.10),  σχέδια του Νάτσιου, (ντοσιέ αρ.11), ατζέντες, τηλεφωνικούς καταλόγους και Δελτία ταυτοτήτων (ντοσιέ αρ.13),  Ψηφοδέλτια και Πολιτικά Προγράμματα (ντοσιέ αρ.14), λαχεία, αποδείξεις που σχετίζονται με Φιλανθρωπική Δράση και διάφορα άλλα, όπως carts postales, καταλόγους εκθέσεων και προσκλήσεις, προσκλητήρια γάμων και άλλων κοσμικών γεγονότων  (ντοσιέ αρ.15, 16 & 17) (6).

Μία ολόκληρη εποχή, που πέρασε, αλλά δεν ξεχάστηκε.

Ζει μέσα στο πολύτιμο αυτό αρχείο και με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας σιγά σιγά γίνεται δημόσιο κτήμα, χάρις τις προσπάθειες των εθελοντών του Συλλόγου Φίλων Ξενοπουλείου Παιδικής Βιβλιοθήκης, ο οποίος συστάθηκε τον Ιούλιο του 2014(7).

Όπως αναφέρεται στο  άρθρο 3§1, του τροποποιημένου  Καταστατικού του, πρωταρχικός σκοπός του Συλλόγου είναι: «Η ανάληψη δραστηριοτήτων για την παροχή βοήθειας και υποστήριξης στο έργο της Ξενοπουλείου Παιδικής Βιβλιοθήκης Ζακύνθου και του Μουσείου για τον Γρηγόριο Ξενόπουλο του Δήμου Ζακύνθου», καθώς και  «Η ανάληψη δραστηριοτήτων για την καταγραφή, διάσωση, φύλαξη στο χώρο της βιβλιοθήκης της συλλογής των έργων του Γρηγορίου Ξενόπουλου, αλλά και την προώθηση βιβλίων λογοτεχνίας, γνώσεων, εγκυκλοπαιδικών, ζακυνθινών συγγραφέων, περιοδικών προσχολικής, σχολικής, εφηβικής ηλικίας, βιβλίων ενηλίκων» (άρθρο 3§7)(8).

Οι εθελοντές, έχουν αναπτύξει ένα τιτάνιο έργο, με συνεχείς δράσεις, εντός και εκτός του Μουσείου, προβάλλοντας το έργο του συγγραφέα, δραστηριοποιώντας ομάδες, ενθαρρύνοντας τη φιλαναγνωσία κι εντάσσοντας στο μηνιαίο πρόγραμμα του Συλλόγου, δράσεις που σχετίζονται με το τοπικό εορτολόγιο, τα ήθη και έθιμα, καθώς επίσης και εκθέσεις φωτογραφίας και ζωγραφικής, και συμμετέχοντας σε δράσεις εθνικές, όπως εκείνες της καλοκαιρινής εκστρατείας της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, σε συνέργειες με μουσεία, όπως το Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων και το Δίκτυο Μουσείων Ιονίων Νήσων, δημιουργώντας ένα ζωντανό κύτταρο πολιτισμού για τη Ζάκυνθο.

Στο πλευρό τους πάντα και οι εθελοντές γονείς και οι νόνοι και οι νόνες - έτσι αποκαλούμε τον παππού και την γιαγιά στη Ζάκυνθο-, που στηρίζουν τις δράσεις τους, όχι μόνο πηγαίνοντας τα παιδιά τους σ’ αυτές, αλλά συμμετέχοντας ενεργά, καταθέτοντας χρόνο, γνώση και την εμπειρία τους σε θέματα παράδοσης, λαϊκών παραδόσεων και τοπικών εθίμων. Δίπλα τους άνθρωποι που εργάζονται διαχρονικά για τον πολιτισμό της Ζακύνθου, μαθαίνουν τα παιδιά πώς να πλέκουν βαγιά, πώς να ζυμώνουν κουλούρα, πώς να βάφουν αυγά και πολλά άλλα. Παράλληλα, ο Σ.Φ.Ξ.Π.Β. προχώρησε στην έκδοση ενός λευκώματος, το οποίο παρουσιάζει  καλαίσθητα και συμπεριληπτικά, το αθόρυβο έργο, που γίνεται (9).

Η μεγαλύτερη επιτυχία όμως του Συλλόγου, για την ανάδειξη και την προβολή του υλικού του Μουσείου ήταν τα τρία προγράμματα που κατέθεσε ο Σύλλογος και ενέκρινε το Υπουργείο Πολιτισμού τα τελευταία χρόνια.

Το πρώτο, το 2023, με τίτλο: «Δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου και τεκμηρίωση αρχείου Ξενόπουλου για το Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου του Δήμου Ζακύνθου», το δεύτερο, το 2024, με τίτλο: «Οι μαθητές της Ζακύνθου συνομιλούν με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο μοιράζοντας  μυστικά του ‘τότε’ και του ‘τώρα’ στο Σαλόνι της Διάπλασης, με αφορμή Το μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας» και το τρίτο, το 2025, με τίτλο: «Οι μαθητές ανακαλύπτουν τους 17  στόχους της Βιώσιμης Ανάπτυξης μέσα στο έργο του Γρηγορίου Ξενόπουλου και εμπνέονται για τις δικές τους ιστορίες στο Σαλόνι της Διάπλασης».

Με το πρώτο πρόγραμμα το Μουσείο ξεκίνησε και συνεχίζει μέχρι σήμερα την ψηφιοποίηση του υλικού που βρίσκεται μέσα στα ντοσιέ που σας έδειξα πριν, για τη δημιουργία ενός σύγχρονου αποθετηρίου. Στόχος του είναι η διατήρηση του υλικού και η εξασφάλιση της διαθεσιμότητάς του στο ευρύτερο κοινό, χωρίς να απαιτείται η πρόσβαση στο πρωτότυπο μουσειακό-αρχειακό υλικό με τη φθορά που συνεπάγεται αυτή η χρήση (10).

Η καταγραφή του αρχειακού και μουσειακού υλικού έχει οργανωθεί σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:  α) αρχειακά τεκμήρια β) εκδόσεις και γ) τεκμήρια από την έκθεση, οι οποίες περιέχουν υποφακέλους εντός των οποίων ταξινομούνται και καταγράφονται τα τεκμήρια. 

Η καταγραφή αυτή, εντός των υποφακέλων, περιέχει πέρα από την αρίθμηση, τον τίτλο, τις σελίδες του τεκμηρίου, τις διαστάσεις, το όνομα του ψηφιοποιητή και τεκμηριωτή, το link, το οποίο οδηγεί στη βάση δεδομένων όπου έχει αναρτηθεί το ψηφιοποιημένο πλέον αρχείο και παρατηρήσεις για το κάθε τεκμήριο.

Η δενδροειδής αυτή καταγραφή μάς επιτρέπει να εντοπίζουμε κάθε τεκμήριο γρήγορα και με ακρίβεια, ενώ το excel αρχείο είναι διαθέσιμο στην ομάδα μας online, παρέχοντας τη δυνατότητα σε όλους να ενημερώνονται για κάθε αλλαγή, δουλεύοντας και ατομικά.

Μοναδικό μας πρόβλημα ο Χρόνος.

Επειδή όλοι είμαστε εθελοντές δεν έχουμε τη δυνατότητα να ολοκληρώσουμε με ταχύτητα το έργο της ψηφιοποίησης των καταγεγραμμένων τεκμηρίων, τα οποία σημειωτέον πρέπει να ψηφιοποιούνται εκτός του Μουσείου, καθώς δεν διαθέτουμε τους απαιτούμενους ψηφιοποιητές σ’αυτό. Το σημαντικό όμως είναι ότι η βάση δεδομένων έχει δημιουργηθεί και μπορούμε να την εμπλουτίζουμε συνεχώς, ενώ μας αποκαλύπτει συχνά και διαμαντάκια που μας κάνουν να σκεφτόμαστε πόσο σημαντική είναι η διασωστική χρήση της ψηφιοποίησης και μας δίνει το θάρρος να συνεχίσουμε.

Μερικά από αυτά θα σας παρουσιάσω σήμερα ως φόρο τιμής στην ιερή πόλη που μας φιλοξενεί, η οποία ενέπνευσε και τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, που  στο έργο του Ρηγγίνα Λέζα παρουσιάζει γλαφυρά, μέσα από την ερωτική ιστορία του Σολωμού με την όμορφη Ζακυνθινοπούλα, την έμπνευση που έλαβε ο Ποιητής ακούγοντας τα κανόνια του πολιορκημένου Μεσολογγίου για να γράψει τον Ύμνο εις την Ελευθερίαν, αλλά και την γενναιοδωρία του, καθώς  συνέτρεχε τους πρόσφυγες που έρχονταν διωγμένοι από την απέναντι ακτή.

Το 1^ο τεκμήριο έχει τίτλο «Άγια Ημέρα», αγνώστου συνεργάτη του περιοδικού, ο οποίος δηλώνει πως αναφέρεται «στην ημέρα αυτή που γιορτάζουμε την Ελευθερία μας, την Ελευθερία που, όχι μεταφορικά, μας την εξασφάλισε με ποτάμια αίμα, η γενιά του ‘21». Αυτή την Ημέρα, τού έρχεται στο νου μια παλιά επιθυμία: « νά ΄γραφε λίγες λέξεις για τους κληρικούς που έπαιξαν τον ρόλο τους, και πριν, και στην «Άγια Επανάσταση».

Στο 2^ο τεκμήριο, η Μελισσάνθη, ψευδώνυμο της γνωστής ποιήτριας Ήβης Κούγια-Σκανδαλάκη (1907-1991), που στη διάρκεια της σταδιοδρομίας της τιμήθηκε με πολλά βραβεία (έπαινος Ακαδημίας Αθηνών [1936], Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης [1965], Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης [1976], Βραβείο Ιδρύματος Ουράνη) (11), ήταν το Διαπλασόπουλο εκείνο, το οποίο έγραφε στο ποίημα «Η πατρίδα μου»:

«Είναι μια πλούσια σπάνια χώρα/Μια χώρα ωραία και δροσερή/Μια αγαπημένη , όμορφη χώρα/ Η πατρίδα μου!

Δεν είναι αλλού πιο ανδρείοι. Οι γυναίκες/κει πέρα, αδίσταχτη έχουνε καρδιά/Ελεύθερα γι’ αυτήν πεθαίνω/ και λέω τη μοίρα μου θεϊκιά!...».

Το 3^ο τεκμήριο είναι από την εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, Κυριακή 1 Απριλίου 1962, σελίδες 5 &11. Εκεί ο Ακαδημαϊκός  Ηλίας Βενέζης(12) συνομιλεί με τον Μιλτιάδη Μαλακάση (Μεσολόγγι 1869-1943), το σπίτι του οποίου ανήκει επίσης στα τοπόσημα του Μεσολογγίου (13). Το άρθρο έχει τίτλο:

«Η Ελλάδα χθες και σήμερα. Ενθύμησις Μαλακάση. Ο ποιητής που είχε αγαπήσει η περασμένη γενιά. Τελευταία Συνομιλία μαζί του. Η φιλία του με τον ένδοξο ελληνογάλλο ποιητή Ζαν Μορεάς» και συνοδεύεται από δύο φωτογραφίες: «Άποψις του Μεσολογγίου από την Λιμνοθάλασσά του». Και «Αχυροκάλυβα (μπελάβες), στημένα μέσα στην Λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και σήμερα.»

Τα επόμενα τέσσερα τεκμήρια  αφορούν σε φακέλους συνδρομητών της Διάπλασης. Είναι πράγματι εντυπωσιακό ότι σώζονται τα ονόματα και οι διευθύνσεις τους. Άραγε υπάρχουν σήμερα τα ονόματα αυτά σε απογόνους; Ποιοι κατοικούν στις διευθύνσεις που κατοικούσαν εκείνοι;

 Το 4^ο τεκμήριο (Μεσολόγγι 1): Φ01_112: Αποστολεύς/ Λίτσα Σπ. Σπαθή/Στουρνάρα 8/ Μεσολόγγι (3,8χ 12 εκ.). Σώζεται μόνο στη μία όψη το όνομα της Συνεργάτιδας και  η διεύθυνση.

Το 5^ο τεκμήριο (Μεσολόγγι 2): Φ01_100: Ιωάννης Πάλμος /Μεσολόγγιον. Σφραγίδα: 15 Μαρτίου 1947/. Β΄ όψη: Προς  Το περιοδικόν / «Διάπλασις των παίδων»/ Οδός Αριστείδου 10 / Αθήνα (9,5 χ 12,2 εκ.).  

 

Το 6^ο τεκμήριο (Μεσολόγγι 3): Φ01_106: α: Ιωάννης Πάλμος /Μεσολόγγι. Σφραγίδα: 26 Φεβρουαρίου 1947. Β όψη: Προς  Το περιοδικόν / Διάπλασις των παίδων/ Οδός Αριστείδου 10 / εις Αθήναι (9,5 χ 12 εκ.).   

Το 7^ο τεκμήριο (Μεσολόγγι 4): Φ01_182: Ιωάννης Πάλμος / Μεσολόγγι. Σφραγίδα : 13 Φεβρουαρίου 1947. Γραμματόσημο με το Βασιλιά Γεώργιο και ημερομηνία: 1 Σεπτεμβρίου 1946.  Β όψη: Σκισμένος φάκελος. Διακρίνεται το χρωματιστό κόκκινο μολύβι του Ξενόπουλου, με το οποίο έκανε τις διορθώσεις του: (Μεσολ)όγγιον. Με το γραφικό χαρακτήρα του αποστολέα: (Διάπ)λασις των παίδων» / ;;;νάη (9,4χ 12εκ.).

Το 8^ο τεκμήριο προέρχεται από το περιοδικό, τη Διάπλασιν των Παίδων, τόμος 1964  Β΄, αριθ. 12. Στην προμετωπίδα του βλέπουμε όλους τους Διευθυντές του περιοδικού διαχρονικά:

Ιδρυτής-Εκδότης-Διευθυντής: Ν. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ (1879-1941)

Διευθυντής Συντάξεως: ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ (1894-1948)

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ (ο νυν): ΚΩΣΤΑΣ Ε. ΠΑΡΑΣΧΟΣ

Ένα πραγματικό διαμαντάκι το δημοσίευμα. Πρόκειται για το απόσπασμα από τη Γυναίκα τση Ζάκυνθος, του Διονυσίου Σολωμού, «Οι Μεσολογγίτισσες»(14). Τρανή απόδειξη της προσπάθειας του Ξενόπουλου να μυήσει τα Διαπλασόπουλα στα υψηλά έργα της λογοτεχνίας μας.

Και φυσικά τρανή απόδειξη της αναγνώρισης του υπέρτατου αγώνα και της θυσίας που έλαβε χώρα τη νύχτα μεταξύ 10^ης και 11^ης Απριλίου 1826, γεγονός που γιορτάζουμε φέτος 200 χρόνια μετά.

Κυρίες & Κύριοι,

Ευχαριστώντας σας θερμά για την προσοχή, αφού σας εκφράσω την βεβαιότητα ότι οι εκδηλώσεις που οργανώνετε για την επέτειο των 200 ετών από την ηρωική ΈΞΟΔΟ θα στεφτούν με επιτυχία, θα ήθελα και από εδώ να εκφράσω την ευχή: το Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου να μπει επίσημα στον Οργανισμό του Δήμου Ζακύνθου και να θεσμοθετηθούν μόνιμες θέσεις εργασίας (τουλάχιστον δύο: (μουσειολόγου & αρχειονόμου-βιβλιοθηκονόμου),  ένα πάγιο αίτημα του Σ.Φ.Ξ.Π.Β.

Και πάλι σας ευχαριστώ (με μια εικόνα που αντίκρυσα όταν έφτασα χθες, από την ίδια σχεδόν θέση που ο Ηλίας Βενέζης συνομίλησε  με τον Μαλακάση, όπως είδατε στο τεκμήριο αρ. 3).

Το πρόγραμμα της Συνάτησης:

Υποσημειώσεις:

(1)https://icom-greece.mini.icom.museum/%CE%B1%CF%80%CF%8C%CE%B4%CE%BF%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD%CE%AD%CE%BF%CF%85-%CE%BF%CF%81%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B5%CE%AF%CE%BF%CF%85/ (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026)

(2) Ο Πέτρος Μαρκάκης στη «Σύντομη βιογραφία του Γρηγορίου Ξενόπουλου και Εισαγωγή στη Βιβλιογραφία του»,  στο Επτανησιακά Φύλλα, Αφιέρωμα στον Γρηγόριο Ξενόπουλο (1867-1951). Πενήντα χρόνια από τον θάνατό του, τ. ΚΑ΄,  3-4, Ζάκυνθος, 2001, σελ.279-316, αναφέρει χαρακτηριστικά στη σελίδα 303: «ύστερα από πολύ κόπο και μόχθο μέσα μόνο σ’ επτά μήνες συγκέντρωσα 8.170 λήμματα δημοσιευμάτων και εκδόσεων του Ξενόπουλου».

(3)Ντίνος Κονόμος, «Το σπίτι και το καντούνι του Ξενόπουλου στην αλλοτινή Ζάκυνθο», στο Ζάκυνθος, από τη δεύτερη στην τρίτη χιλιετία». Ζακυνθινό Ημερολόγιο-εορτολόγιο 2000, εικονογραφημένο, επιμέλεια Διονύσης Ν. Μουσμούτης, εκδ. Μπάστα, Αθήνα 1999, σ. 239-243.

(4)Η ομιλούσα πραγματοποίησε την καταγραφή του Μουσείου Ξενόπουλου το 1998, με ανάθεση του Δήμου Ζακύνθου. Αναλυτικά για την καταγραφή στο: Κατερίνα Δεμέτη, «Το Σπίτι της οδού Γαήτα», στο «Ζάκυνθος, Λογοτεχνικό Ιστορικό & Λαογραφικό Ημερολόγιο 2001», επιμέλεια Διονύσης Ν. Μουσμούτης, εκδ. Εξερευνητής, Αθήνα 2001, σελ.221-228.

(5)Κατερίνα Δεμέτη, «Ανέκδοτες επιστολές και σημειώματα του Γρηγορίου Ξενόπουλου προς την κόρη του Ευθαλία Ξενοπούλου-Νάτσιου», στο: Επτανησιακά Φύλλα, Αφιέρωμα στον Γρηγόριο Ξενόπουλο (1867-1951). Πενήντα χρόνια από τον θάνατό του, τ. ΚΑ΄,  3-4, Ζάκυνθος, 2001, σελ. 517-545.

(6)Κατερίνα Δεμέτη, «Το Σπίτι της οδού Γαήτα έναν χρόνο μετά», στο Ζάκυνθος, Λογοτεχνικό Ιστορικό & Λαογραφικό Ημερολόγιο 2002, επιμέλεια Διονύσης Ν. Μουσμούτης, εκδ. Περίπλους, Αθήνα 2001, σελ. 387-394.

(7)Αλεξάνδρα Κατσαΐτου, «Εισαγωγή», στο 12 χρόνια Ξενοπούλειος Βιβλιοθήκη. Μικρές Στιγμές μιας μεγάλης διαδρομής, Ζάκυνθος 2024, σελ. 9 &10.

(8)Άρθρα 3§1 και 3§7 , του τροποποιημένου και από 4-02-2023 ισχύοντος Καταστατικού του Σ.Φ.Ξ.Π.Β. Το πρώτο Καταστατικό του Σ.Φ.Ξ.Π.Β. κατατέθηκε 10-07-2014.

(9)Κατερίνα Δεμέτη, «Για το Λεύκωμα: 12 χρόνια Ξενοπούλειος Βιβλιοθήκη. Μικρές Στιγμές μιας μεγάλης διαδρομής» 11.09.2024, στο: https://www.imerazante.gr/2024/09/11/348495  (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026)  και Μάγδα Κλαυδιανού, «Μια παιδική βιβλιοθήκη που… μπαίνει στην εφηβεία», 17.12.2024,  στο: https://www.efsyn.gr/tehnes/ekdoseis-biblia/457967_mia-paidiki-bibliothiki-poy-mpainei-stin-efibeia (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026)

(10)Κατερίνα Δεμέτη, «Ο μικρόκοσμος του ιστορικού περιοδικού της "Διαπλάσεως των Παίδων" μέσα από το αρχείο του Μουσείου για τον Γρηγόριο Ξενόπουλο: οι συνεργασίες, οι διορθώσεις, τα ψευδώνυμα», υπό έκδοση ανακοίνωση ΙΒ΄ Πανιονίου Συνεδρίου, Ζάκυνθος, 18-21 Οκτωβρίου 2023.

(11)https://www.sansimera.gr/biographies/560 (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026) 

(12)https://users.sch.gr/ipap/Ellinikos_Politismos/logotexnia/Biografies/venezis.htm (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026) 

(13)https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/literature_history/search.html?details=60   (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026) 

(14)https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/browse.html?cnd_id=10&text_id=3528 (τελευταία ανάκτηση: 30-01-2026)