«AΝΑ-ΓΝΩΣΕΙΣ: Κείμενα για Συγγραφείς και Βιβλία», του Διονύση Μουσμούτη, Βιβλιοπαρουσίαση Πνευματικό Κέντρο, Τετάρτη 4-5-2016

Σε μια προσπάθεια οικονομίας του χρόνου και αποφυγής αλληλοκάλυψης τμημάτων του βιβλίου, η αποψινή παρουσίαση έχει χωριστεί σε τρία μέρη. Το πρώτο αφορά στην προσέγγιση του τίτλου του, το δεύτερο στην παρουσίαση των ζακυνθινών κειμένων που περιλαμβάνει  και  το τρίτο στα μη- ζακυνθινά. Η υποφαινόμενη θα ασχοληθεί με το τρίτο.

Αγαπητοί Φίλοι,

Μία βιβλιοπαρουσίαση έχει στόχο να παρουσιάσει ένα καινούργιο  βιβλίο στο αναγνωστικό κοινό και να το προτρέψει να το προμηθευτεί.

Τα κριτήρια ωστόσο με τα οποία κρίνουμε την αξία ενός βιβλίου, είναι συνήθως υποκειμενικά και καθορίζονται συχνά από το πρόσωπο που το συνέγραψε, τον σκοπό για τον οποίο το διαβάζουμε, καθώς επίσης και από τα ειδικά μας ενδιαφέροντα.

Δεν σας κρύβω λοιπόν ότι, όταν ο καλός φίλος Δ.Μ. μου πρότεινε να παρουσιάσω το νέο του βιβλίο: «Ανα-γνώσεις», χάρηκα πολύ, γιατί γνωρίζοντας τη συγγραφική του πένα, ήμουν σίγουρη ότι η ανάγνωσή του θα με ευχαριστούσε ιδιαίτερα.

Δεν περίμενα όμως ότι ο Δ.Μ. στα είκοσι επτά «Κείμενα για Συγγραφείς και Βιβλία», θα συνέθετε ένα σπάνιο ψηφιδωτό της ελληνικής πνευματικής παραγωγής, πλούσιο σε περιεχόμενο, πρωτότυπο στην καταγραφή και κυρίως ανεπτυγμένο με πένα παιδαγωγού, έτσι ώστε ακόμα και ο πιο αδαής για το ειδικό περιεχόμενο, να μπορεί να συλλάβει την αξία του. Γιατί αυτό ακριβώς κάνει. Στις σελίδες του παρελαύνει ένα πλήθος ανθρώπων του πνεύματος: ποιητές, πεζογράφοι, κριτικοί, θεωρητικοί, ιστορικοί, αλλά και σημαντικές μορφές των επτανησιακών γραμμάτων.

Το παλίμψηστο της τελικής σύνθεσής του καταφέρνει συχνά να γίνει ακόμα πιο προκλητικό από το πρωτότυπο και με την ανάγνωση των δικών του Κειμένων, ένιωθα συχνά την ανάγκη να τρέξω να προμηθευτώ τα βιβλία που παρουσίαζε. (Σπορ καθόλου επιτρεπτό στην εποχή της κρίσης που όλοι λίγο πολύ βιώνουμε).

Θέλω όμως λιγάκι να ιντριγκάρω και σας, καθώς πιστεύω ότι τα δικά μου υποκειμενικά κριτήρια, μπορούν να σας πείσουν για την αντικειμενική αξία του βιβλίου και να γίνουν εφαλτήρια, για να το ξεφυλλίσετε και στη συνέχεια να το κάνετε δικό σας.

Έτσι λοιπόν θα αναφερθώ επιγραμματικά στα 18 από τα 27 σε σύνολο μη ζακυνθινά κείμενα, γιατί η δεύτερη «ανά-γνωση» παλαιότερων δημοσιευμάτων του Δ.Μ. και γνώση και απόλαυση προσφέρει.

Στο πρώτο κείμενό του: «ENA ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ», παρουσιάζει το βιβλίο του Νίκου Κ. Αλιβιζάτου, Το Σύνταγμα και οι εχθροί του στη νεοελληνική Ιστορία, 1800-2010 (εκδ. Πόλις, 2011) και παράλληλα κάνει μια αναδρομή στην συνταγματική ιστορία της χώρας μας. Με το ευφυολόγημα-διαπίστωση «όπως γνωρίζει κάθε ενεργός πολίτης, ένα κείμενο από τη στιγμή που ψηφισθεί και ισχύσει ως νόμος είναι σαν το παιδί που το διώχνουν από το σπίτι του όταν μεγαλώσει: παίρνει τον δικό του δρόμο», ο Δ.Μ. επεξηγεί γιατί πρέπει να διαβάσουμε το βιβλίο που φωτίζει την αμφίσημη λειτουργία του Συντάγματος στη νεότερη Ελλάδα.

Στο δεύτερο κείμενο: «ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΑ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ», παρουσιάζει το σχολαστικά τεκμηριωμένο πόνημα του Γιώργου Ανδρειωμένου, Η πνευματική ζωή υπό επιτήρηση: Το παράδειγμα του περιοδικού «Το Νέον Κράτος» (εκδ. Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 2010). Το περιοδικό αυτό, το οποίο κυκλοφόρησε συνολικά σε 43 τεύχη, υπήρξε το σημαντικότερο και «εγκυρότερο» από τα έντυπα που κυκλοφόρησαν κατά την περίοδο της μεταξικής δικτατορίας, από τον Σεπτέμβριο του 1937 έως τον Μάρτιο του 1941. Στο κείμενό του ο Δ.Μ. παρουσιάζει την εξόχως υποδειγματική στην σύνθεση και παρουσίαση της ύλης, εργασία του Γιώργου Ανδρειωμένου, που καλύπτει ένα σημαντικό κενό στον χώρο της νεοελληνικής γραμματολογίας.

Στο τέταρτο κείμενο: «Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΑ ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ», ο Δ.Μ. με αφορμή το τελευταίο βιβλίο του ποιητή και διπλωμάτη Γιώργου Βέη, Παντού (εκδ. Κέδρος, 2015), κάνει μια εξαιρετική προσέγγιση στην ταξιδιωτική λογοτεχνία. Ξεκινώντας από το έτος 1927, οπότε εγκαινιάστηκε η σειρά Ταξιδεύοντας του Νίκου Καζαντζάκη, περνά στους έλληνες πεζογράφους που ασχολήθηκαν με το «travel writing»: Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, Κώστα Ουράνη, Ηλία Βενέζη, Στρατή Μυριβήλη Πέτρο Χάρη και καταλήγει στα επτά ταξιδιωτικά βιβλία του Γιώργου Βέη, (το  πρώτο το 1999), τοποθετώντας τον στους σημαντικότερους ταξιδιωτικούς συγγραφείς της γενιάς του, ο οποίος αποτυπώνει ποιητικά την περιπλάνηση στις διπλωματικές του τοποθετήσεις.

Το πέμπτο κείμενο: «H ''ΥΠΟΥΛΟΣ ΘΩΠΕΙΑ'' ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ» αναφέρεται στο βιβλίο της Λένας Διβάνη Η «ύπουλος θωπεία», Ελλάδα και ξένοι, 1821-1940 (Καστανιώτης, 2014). Με σύγχρονους παραλληλισμούς, ο Δ.Μ., φωτίζει την κεντρική ιδέα του βιβλίου, που είναι η διεστραμμένη στροφή της Ελλάδας στην Δύση, που «μπορεί η μόνιμη επιδίωξη της Δύσης να ήταν πάντα να μας χωρέσει “στα δικά της παπούτσια”, όπως δήλωσε κάποτε ο Οδυσσέας Ελύτης, αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι», όπως καταλήγει στο τέλος του κειμένου, «αν εμείς επιχειρήσαμε ποτέ σοβαρά να βαδίσουμε με τα δικά μας».

Στο έκτο κείμενο: «ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ», αναφέρεται, με αφορμή την τέταρτη έκδοση του 2002,  στο βιβλίο του Μάνου Ελευθερίου Η Αγρυπνία για το σκοτεινό τρυγόνι στην εκκλησία του προφήτη Ελισαίου (εκδ. Καστανιώτη). Σκοτεινό τρυγόνι αυτοαποκαλείται ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης σ’ ένα ποίημα «προς τη μητέρα του», γραμμένο στην πίσω σελίδα επιστολής που έστειλε στον πατέρα του από την Αθήνα στις 18 Απριλίου 1874. Όπως γράφει σε αυτό ο Δ.Μ. «Ο Ελευθερίου το 1974, μετά από ένα ατύχημα, πήρε άδεια από τη δουλειά του και πήγε για ανάρρωση στην Αίγινα και τον Πόρο, έχοντας στις αποσκευές του δύο τόμους διηγημάτων του Παπαδιαμάντη και την αλληλογραφία του που είχε επιμεληθεί και εκδώσει ο Οκτάβιος Μερλιέ, το 1934. Κλείστηκε σ’ ένα δωμάτιο κι έγραφε ασταμάτητα. Το αποτέλεσμα αυτής της σπουδής του το κοινοποίησε την επόμενη χρονιά με την έκδοση της πρώτης γραφής της Αγρυπνίας το 1975. Συνέχισε να δουλεύει το κείμενο, και το 1980 παρουσίασε μια δεύτερη γραφή της συλλογής, αναθεωρημένη και συμπληρωμένη. Είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, επανέρχεται με μια νέα έκδοση αναθεωρημένη και κατά τον ίδιο οριστική πλέον». Η Αγρυπνία είναι ένας φόρος τιμής και συγχρόνως μια παραληρηματική, αλλά κατανυκτική συνομιλία του Μάνου Ελευθερίου με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Η κατάθεση του Δ.Μ. δεν είναι μόνο η παρουσίαση μιας σημαντικής εργασίας του πεζογράφου- ποιητή- στιχουργού Μάνου Ελευθερίου, αλλά η ευσύνοπτη και άκρως παιδευτική, περιεκτική προσέγγιση του έργου του Παπαδιαμάντη, που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από έναν ώριμο φιλόλογο.

Το έκτο κείμενο: «ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟΜΕΡΗΣ Ο ΜΑΝΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ», αφορά σε μια συνομιλία του Δ.Μ. με την Όλγα Σελλά για το περιοδικό ΔΙΑΒΑΖΩ, τ.463 (Μάιος 2006). Σε αυτό αφορμή αποτέλεσε το μυθιστόρημα Η γυναίκα που πέθανε δυο φορές (εκδ. Μεταίχμιο) του Μάνου Ελευθερίου, που έχει ως θέμα τη δολοφονία της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη από την Αριστερά μετά τα Δεκεμβριανά. Στο κείμενο τίθεται το ζήτημα της αντικειμενικότητας του Ελευθερίου, αλλά πολύ περισσότερο ο προβληματισμός για το κατά πόσο η λογοτεχνία μπορεί να αποδώσει την ιστορική αλήθεια και μάλιστα για ένα γεγονός τόσο αμφιλεγόμενο. Είναι σίγουρο ότι ο αναγνώστης του Δ.Μ. διαβάζοντας το κείμενο αυτό, θα σπεύσει να διαβάσει το βιβλίο του Ελευθερίου.

Το όγδοο κείμενο: «ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ», αποτελεί δοκίμιο - πρότυπο, που πρέπει να διαβαστεί από κάθε μαθητή - φοιτητή - μελετητή της νεοελληνικής φιλολογίας,  τόσο για τα πλήρη βιοεργογραφικά στοιχεία που δίνει για το νομπελίστα ποιητή, όσο και για την πρότασή του να ερευνηθεί η επίδραση που εξακολουθεί να ασκεί το έργο του στο ελληνικό ιδιαίτερα αναγνωστικό κοινό, και  στην κατοπινή ποιητική δημιουργία.

Το ένατο κείμενο: «ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΖΗΡΑ», αναγνώστηκε κατά τη βράβευση του Αλέξη Ζήρα, στις 29 Μαΐου 2012, με το ετήσιο βραβείο δοκιμίου για το έτος 2011, του Ελληνικού Κέντρου P.E.N. Τα δοκιμιακού χαρακτήρα μελετήματα του Αλέξη Ζήρα, που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του  Όψεις της Κυπριακής Πεζογραφίας, 1900-2000 (εκδ. Αίπεια / Σπίτι της Κύπρου & Πάπυρος), αποτελούν την αφορμή μόνο για το Δ.Μ. για να θέσει τους προβληματισμούς του, όπως είναι «Το ζήτημα της ταυτότητας ή των ορίων της κυπριακής λογοτεχνίας», καθώς επίσης και κατά πόσο «Η κυπριακή λογοτεχνία αποτελεί ένα “απλό” παρακλάδι των ελλαδικών γραμμάτων ή μήπως, διατηρώντας έναν κάποιο διάλογο με αυτά, αποτελεί μια αυτόνομη οντότητα που περισσότερο απομακρύνεται παρά πλησιάζει το εθνικό κέντρο;». Στο τέλος συνθέτει το προφίλ του ίδιου του δημιουργού τους. Έτσι «το κριτικό, γραμματολογικό, μεταφραστικό και ποιητικό έργο» του Αλέξη Ζήρα,  υπηρετεί την «αταλάντευτη και αδιαπραγμάτευτη  πίστη στην  ενεργό συμμετοχή στο κοινωνικό, στο πολιτικό και στο πολιτισμικό γίγνεσθαι».

Το ενδέκατο κείμενο: «”ΕΡΩΣ ΘΑΝΑΤΟΥ'' ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΣΥΚΟΥΤΡΗ», γράφτηκε με αφορμή το βιβλίο του Τάκη Θεοδωρόπουλου, Βερονάλ (εκδ. Μεταίχμιο, 2015). Σε αυτό ο Δ.Μ. μας δίνει στοιχεία για τη ζωή και το έργο του διαπρεπή φιλολόγου και διανοούμενου Ιωάννη Συκουτρή, ο οποίος γεννημένος στη Σμύρνη το 1901, προσπάθησε να δείξει τον δρόμο στους Νεοέλληνες να προσεγγίσουν την αρχαία ελληνική γραμματεία, απορρίπτοντας την τυπολατρία και τη σχολαστικότητα, έχοντας σαν πρότυπο τον Πλάτωνα, τον υψηλότερο και καθαρότερο εκπρόσωπο του ελληνικού λόγου. Η αυτοκτονία του δε με μεγάλη δόση του ισχυρού ηρεμιστικού Βερονάλ, το Σεπτέμβριο του 1937, αποτελεί την έμπνευση για το βιβλίο του Θεοδωρόπουλου.

Το δωδέκατο κείμενο: «Ο ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ», αποτελεί μια ελεγεία στην κρυπτική ποιητική γραφή ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές του 20^ου αι.

Στο δέκατο έκτο κείμενο: «Ο ΝΙΚΟΣ Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ» , ο Δ.Μ. καταπιάνεται με το ιδιαίτερο είδος του ιστορικού μυθιστορήματος και τα είδη του: «το παραδοσιακό, το οποίο κινείται στο πλαίσιο και τα δεδομένα του 19ου αιώνα, και αυτό που ονομάζεται στη φιλολογία «ιστοριογραφική μετα-μυθοπλασία». Αφορμή του το τελευταίο βιβλίο του Νίκου Κυριαζή: Ο κώδικας του αυτοκράτορα (Καστανιώτης 2011), ο οποίος αποτελεί μετρ του είδους, καθώς το υπηρετεί με συνέπεια την τελευταία δεκαπενταετία. «Τα  ενδιαφέροντα του Κυριαζή»,  σημειώνει ο Δ.Μ., «εκτείνονται από την αρχαία ελληνική ιστορία μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και από θέματα ναυτικού πολέμου κατά τον 17ο, 18ο και 19ο αιώνα μέχρι την ινδική επανάσταση και την ισλαμική τρομοκρατία».

Στο δέκατο όγδοο κείμενο: «O ΔΟΚΙΜΙΑΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΔIONYΣΗ ΜΑΓΚΛΙΒΕΡΑ», ο Δ.Μ. διασαφηνίζει τον ειδολογικό προσδιορισμό του «τι είναι δοκίμιο», και το αντιδιαστέλλει με την «πραγματεία», σε μια φιλολογική  προσέγγιση, που κανένας υποψήφιος στην τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν θα πρέπει να μείνει χωρίς να τη διαβάσει. Με αφορμή το βιβλίο του Διονύση Μαγκλιβέρα: Μέτρα Ευθύνης, 1998, πλάθει το προφίλ του δοκιμιογράφου, που όπως λέει «είναι, ταυτόχρονα, πολίτης της χώρας του και πολίτης του κόσμου, καθώς έχει τη δυνατότητα να πραγματεύεται, διεισδυτικότερα και σφαιρικότερα, ποικίλα θέματα: φιλολογικά, φιλοσοφικά, αισθητικά, κοινωνικά, ιστορικά, πολιτιστικά κ.ά., με προσωπική ευθύνη και μέθεξη στα πάθη του κόσμου». Θα συμφωνήσω μάλιστα με την πρόταση του Δ.Μ. να  επιλεγούν τα βιβλία του Μαγκλιβέρα «ως ένα από τα πρώτα και καλύτερα υποδείγματα νεοελληνικού λόγου, για να ενισχύσουν το ταλαιπωρημένο μάθημα της έκθεσης».

Στο δέκατο ένατο κείμενό του: «ΣΤΟΥΣ ΔΡΟΜΟΥΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΗ ΜΕ ΨΥΧΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ», ο Δ.Μ. προσπαθεί να αποκαταστήσει την τιμή του αστυνομικού μυθιστορήματος εξετάζοντας σε βάθος τις αρετές του έργου του Γιάννη Μαρή (1916-1979).

Στο εικοστό πρώτο κείμενο : «ANΔΡΕΑΣ ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ: «ΑΚΤΙΒΙΣΤΗΣ» ΚΑΙ «ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΔΙΑΝΟΟΥΜΕΝΟΣ» ΤΟΥ 19^ου αι.», ο Δ.Μ. παρουσιάζει μια από τις μεγαλύτερες πνευματικές και πολιτικές φυσιογνωμίες του 19ου αιώνα, τον Πατρινό ευπατρίδη, κοσμοπολίτη, διανοούμενο και πατριώτη, Ανδρέα Ρηγόπουλο (1821-1889), με αφορμή το βιβλίο του Νίκου Μπακουνάκη Μια στιγμή της Ευρώπης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Ο λόγος, η εικόνα, ο μύθος του Ανδρέα Ρηγόπουλου (εκδ. Πόλις, 2008). Αυτόχειρας και αυτός της ρομαντικής γενιάς, δημιούργησε ο ίδιος ένα μύθο γύρω από το πρόσωπό του. Ο Μπακουνάκης «ανασυνθέτει τη βιογραφία του Ρηγόπουλου και της εποχής του, καταγράφοντας το κοινωνικό, διανοητικό και πολιτικό κλίμα της Ελλάδας και της Ευρώπης μέσα από ανέκδοτες και εκδομένες πηγές», όπως λέει ο Δ.Μ.

Στο εικοστό δεύτερο: «ΤΑ ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ ΙΑΝΟΥ. ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΝΤΕΛΟΠΟΥΛΟΣ: ΑΠΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΟΣ ΕΩΣ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΟΣ», ο Δ.Μ. κάνει το εργογραφικό προφίλ ενός από τους παραγωγικότερους εκδοτικά Έλληνες βιβλιογράφους, που τόσο με το βιβλίο του Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα, το οποίο βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών, όσο και με το τελευταίο: Υπόθεση Wiril. Επεισόδιο Πολέμου. Χίος 7 Φεβρουαρίου 1944 (εκδ. άλφα πι, Χίος 2012), που πραγματεύεται ένα άγνωστο περιστατικό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που συγκλόνισε τη Χίο, τεκμηριώνει  την πνευματική πολυπραγμοσύνη του Ντελόπουλου και μας διδάσκει ότι η ιστορία δεν είναι κατ’ ανάγκη αποκρουστική.

Ακόμα ένα κείμενο του Δ.Μ. κάνει αναφορά στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Το εικοστό τρίτο: «Ο ΔΙΕΙΣΔΥΤΙΚΟΣ ΑΝΑΤΟΜΟΣ ΤΗΣ ΤΑΡΑΓΜΕΝΗΣ  ΨΥΧΗΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ». Το βασικό του ερώτημα: «Αλήθεια, διαβάζεται ο Παπαδιαμάντης σήμερα;», απαντάται με μια ρητορική ερώτηση: «πώς διδάσκεται ο Παπαδιαμάντης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση;». Έτσι ο προβληματισμός του Δ.Μ. που «δεν αφορά μόνο τη δεξίωση του παπαδιαμαντικού έργου,  αλλά γενικότερα τον τρόπο πρόσληψης του λογοτεχνικού έργου από τις νεότερες γενιές», αποκτά από μόνος του την αξία του για όσους εν δυνάμει  ταγούς της εκπαίδευσης έχουν την τύχη να διαβάσουν το κείμενό του.

Ένα ακόμα κείμενο για την ποίηση, το εικοστό πέμπτο: «ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΛΟΓΟ», έχει σαν αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου της Έλλης Φιλοκύπρου, Παλαμάς, Καρυωτάκης, Σεφέρης, Ελύτης, Η διαρκής ανεπάρκεια της ποίησης (εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 2006). Σε αυτό ο Δ.Μ. εκτός από την προσέγγιση του ίδιου του βιβλίου, δράττεται της ευκαιρίας να επεξηγήσει τι είναι σαν συγγραφικό είδος η μονογραφία και έτσι να βάλει ακόμα ένα λιθαράκι στο ρόλο του εν δυνάμει παιδαγωγού.

Το τελευταίο μη ζακυνθινό κείμενό του, το εικοστό έβδομο: «ΛΥΡΙΚΗ ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΤΑΙΟΤΗΤΑΣ», αναφέρεται στα πέντε θεατρικά πεζοποιήματα που ο Γιώργος Χρονάς κατέθεσε στην Κίτρινη Όχθη Β΄. Άλλη μία πολυσύνθετη προσωπικότητα των ελληνικών γραμμάτων ο Γιώργος Χρονάς, ψυχή του περιοδικού «Οδός Πανός» και των ομώνυμων εκδόσεων, γίνεται στην πένα του Δ.Μ. «έγκυρος κοινωνιολόγος», κάνοντας μία εις βάθος προσέγγιση κειμένων που προορίζονται για τη θεατρική σκηνή.

Κυρίες και Κύριοι,

Αν μετά από όσα σας είπα δεν σπεύσετε να προμηθευτείτε το βιβλίο του Δ.Μ. τότε θα έχω πραγματικά αποτύχει. Θα κρατήσω ωστόσο την ηδονή της ανάγνωσής του για παρηγοριά, αν και πιστεύω ότι τα δικά μου υποκειμενικά κριτήρια, μετατράπηκαν τελικά σε αντικειμενικά, μετά από όσα ακούσατε και σίγουρα θα θέλετε να το κάνετε δικό σας.

Κρατάω για το τέλος και κάτι που το θεωρώ πάρα πολύ σημαντικό και δεν σχετίζεται με το περιεχόμενο, αλλά με την αισθητική του. Φιλοτεχνημένο στο ατελιέ του Εκδοτικού Οργανισμού ΠΑΠΥΡΟΣ, έχει άρτια εμφάνιση και από τα Περιεχόμενα έως και το Ευρετήριο, δείχνει την προσοχή που έχει επιδείξει και σ’ αυτό ο Δ.Μ.

Και ακριβώς είναι η μορφή του: μικρό, ξεκούραστο στην ανάγνωση, με μεγάλη ευανάγνωστη γραμματοσειρά, χωρίς περιττά κενά, με λιτό εξώφυλλο σε θερμά χρώματα, ένα βιβλίο που σε τραβάει να το ξεφυλλίσεις. Και το βάρος του μικρότερο από ένα i-pad! Αν αποφασίσουμε να συμπεριλάβουμε στα ανά χείρας προσωπικά μας είδη τέτοιους μικρούς θησαυρούς, ίσως η ζωή μας ζεσταθεί με την φλόγα του πνεύματος και καταφέρουμε να διώξουμε μακριά την ψυχρότητα της καθημερινότητας που άλλοι μας έχουν αναγκάσει να ζούμε.

Σας ευχαριστώ που με ακούσατε!

Συνέντευξη σε Διονύση Ν. Μουσμούτη

Άνθρωπος συγγραφικά πολυπράγμων, bon viveur, κοσμοπολίτης, ο Πρόεδρος του PEN Ελλάδος Διονύσης Ν. Μουσμούτης, που ζει και εργάζεται στην Αθήνα, αποτελεί ένα από τα λαμπρά τέκνα της Ζακύνθου, που με την πένα τους τιμούν την πνευματική της παράδοση και χαράζουν τη δική τους φωτεινή διαδρομή στον πολιτιστικό Παρνασσό της χώρας μας. Έτσι, κάθε συζήτηση μαζί του, μόνο πράγματα ενδιαφέροντα μπορεί να μας δώσει. Ας τον ακούσουμε λοιπόν, αφού πρώτα τον ευχαριστήσουμε για την αποδοχή της πρόσκλησής μας.

Ερωτήσεις :

1. Διονύση μου, έχεις ασχοληθεί με τον Φώσκολο, τον Ξενόπουλο, το Ρώμα και με άλλες μορφές των επτανησιακών γραμμάτων. Ποια είναι εκείνη που σε γοητεύει περισσότερο;

Aπάντηση: Δεν μπορώ να μιλήσω για γοητεία, αλλά για ενδιαφέρον, και θα έλεγα ο Ξενόπουλος, εφόσον έχω ερευνητικές-συγγραφικές οφειλές μαζί του.  Με τον Ρώμα –χωρίς να τον προσπερνώ ερευνητικά– σε γενικές γραμμές, ό,τι ήταν να πω, το έχω πει… Από εκεί και πέρα ας ασχοληθούν και νεώτεροι, με πτυχές όμως του βίου του που δεν είναι ευρύτερα γνωστές, όπως για παράδειγμα η πολιτική του δραστηριότητα. Όσον αφορά τον Φώσκολο, ασχολήθηκα “ευκαιριακά”, αποκλειστικά για ένα βιβλίο. Δεν είναι στα ζητούμενά μου και δεν είναι στο πεδίο των γνώσεών μου.

2. Στο ανέκδοτο συγγραφικό κύκνειο άσμα του αείμνηστου πατέρα σου, νομικο-οικονομικού επιστήμονα και συγγραφέα Νικολάου Δ. Μουσμούτη, «Ιστορία της Ελληνικής Οικονομίας του 20^ου αιώνα», το χειρόγραφο του οποίου δώρισες στο Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων το 2005,  περιγράφοντας τους σταθμούς που πέρασε η οικονομική ζωή της χώρας μας από το 1900 και για διάστημα 80 χρόνων αναφέρεται ότι «....Υπερήφανοι για την καταγωγή μας όσο δεν είναι κανένας άλλος λαός, παρά την αχαριστία κι αγνωμοσύνη πολλών από τους λεγόμενους προστάτες και συμμάχους, μικρή στην έκταση και φτωχή σε πόρους, κατόρθωσε (η χώρα μας) και πέτυχε ανοδική οικονομική πορεία. Οι θυσίες και τα ολοκαυτώματα του λαού μας δεν πήγαν χαμένα, σφυρηλάτησαν την Ελληνική ψυχή. Έτσι σιγά σιγά, αλλά σταθερά η Ελλάδα, ανόρθωσε την οικονομία της, χωρίς να λείψουν οι εσωτερικές αναταραχές από κινήματα και από πολιτικές αντιπάθειες…». Πόσο πιστεύεις ότι είναι εφικτό σήμερα να ανορθωθεί η οικονομία μας εάν στηριχτούμε στην Ελληνική Ψυχή, που και πάλι σφυρηλατείται μέσα από αιματηρές θυσίες;

Aπάντηση: Πιστεύω πως ναι. Αλλά πριν από όλα θα ήθελα να πω ότι με συγκινεί η αναφορά στον πατέρα μου. Είχα ξεχάσει εντελώς αυτά που λέγονται εδώ, αλλά ξαναβλέποντάς τα, θυμάμαι πόσο μπροστά ήταν στην ανάλυση των πραγμάτων. Θεωρείτο από τους πρωτοπόρους οικονομολόγους της εποχής του, με πολύ προχωρημένη σκέψη και ανοιχτό μυαλό… Ας μην ξεχνάμε πως στα μέσα της δεκαετίας του 1920, μαζί με τον Ζολώτα και τον Αγγελόπουλο είχε συνεργαστεί στην έκδοση του πρωτοπόρου για την Ελλάδα οικονομολογικού περιοδικού Επιθεώρηση Κοινωνικής και Δημοσίας Οικονομικής, ή τη συμμετοχή του στις επιτροπές εφαρμογής του Σχεδίου Μάρσαλ.

Η δοκιμασία που ζούμε συνδέεται περισσότερο με το μέλλον του Ευρώ και της Ευρώπης γενικότερα με την παγκόσμια οικονομία. Συνεπώς το θέμα είναι “γενικότερο”. Τώρα όσον αφορά “ειδικότερα” αυτό που με ρωτάς, τι να πω… Πιστεύω ότι είναι αρκετά δύσκολο να ανορθωθεί η οικονομία μας στηριζόμενοι μόνο στην “Ελληνική ψυχή”. Ο λαός είναι κουρασμένος, και η “Eλληνική ψυχή” τον τελευταίο καιρό είναι αλλοιωμένη από άλλα ζητούμενα. Αιματηρές θυσίες γίνονται, αλλά και που γίνονται αποτέλεσμα δεν βλέπουμε.

3. Αγαπητέ μου, Διονύση, ο φίλτατός μας Διονύσης Σέρρας, σε δημοσίευμά του στα Επτανησιακά Φύλλα το 1999 σε χαρακτηρίζει: «αληθινό Ζακυνθινό (κι όχι απλά ζακυνθινής καταγωγής ή Ζακυνθινόφιλο), που με  τα δικά σου πνευματικά ενδιαφέροντα τιμάς και τη μνήμη του πατέρα σου και την ιδιαίτερη πατρίδα μας και το (όποιο) πολιτισμικό «πρόσωπο» των ημερών μας».  Χωρίς να θέλω  να υψώσω τείχη ή διαχωριστικές γραμμές, θα ήθελα να μου πεις ποια πιστεύεις ότι είναι τα χαρακτηριστικά ενός βέρου Ζακυνθινού, που είτε ζει στο νησί είτε ζει μακριά του και τον κάνουν να ξεχωρίζει από τους Ελλαδίτες και τους υπόλοιπους Επτανήσιους;

Aπάντηση: Να ‘ναι καλά ο καλός μου Διονύσης Σέρρας, αλλά νομίζω πως λίγο υπερέβαλλε με την αναφορά του αυτήν. Αλλά πριν σου απαντήσω, μιας και τα ανέφερες θα επισημάνω για άλλη μια φορά τη σημαντικότητα και την μεγάλη προσφορά των Επτανησιακών Φύλλων, όχι μόνο σε τοπικό επίπεδο, αλλά σε γενικότερο. Η έκδοσή τους θα τιμά την πατρίδα μας στο διηνεκές.

Ως προς την ερώτηση σου και ας μου επιτρέψεις να χαμογελάσω, εφόσον μου έρχεται κατά νου η λέξη “ζακυνθινoαθηναίος”, πιστεύω ότι δεν υπάρχουν διαφορές τεράστιες μεταξύ ενός Ζακυνθινού που μένει στο νησί και ενός άλλου που μένει εκτός Ζακύνθου. Μάλλον κάποιοι επιδιώκουν να τις δημιουργούν…

Και εδώ θα θυμηθώ τον Ξενόπουλο που αρκετές φορές είχε μιλήσει για το θέμα. Ας μην ξεχνάμε πως όταν έφυγε από τη Ζάκυνθο για να μείνει στην Αθήνα, είχε άλλη αντιμετώπιση από τους συμπατριώτες μας, τελείως διαφορετική, και η υποδοχή που επιφύλασσε η Ζάκυνθος τόσο στο πνευματικό του έργο, ακόμα και στις παραστάσεις περιοδευόντων θιάσων που έπαιζαν έργα του, ήταν αρκετά έως πολύ συγκρατημένη.  Αλλά ας το αφήσουμε αυτό και ας δούμε τι γίνεται με τους Ζακυνθινούς που ζουν εκτός Ζακύνθου. Έχω την εντύπωση ότι αγαπάνε τη Ζάκυνθο περισσότερο από τους ντόπιους, την αντιμετωπίζουν με εντελώς διαφορετική οπτική, με περισσότερη αγάπη…  Τι να πω… Ίσως να είναι περισσότερο ρομαντικοί από τους κατοίκους και να αντιμετωπίζουν τα πράγματα με τελείως διαφορετική οπτική γωνία.

Έργο Διονύση Κωσταντόπουλου

4. Ως Διευθυντής του μακροβιότερου μηνιαίου περιοδικού ιστορικής ύλης για την ελληνική και την παγκόσμια ιστορία, της Εικονογραφημένης Ιστορίας, το οποίο εκδίδεται από τον Ιούλιο του 1968 χωρίς διακοπή, ποια είναι η γνώμη σου για την αξία των περιοδικών ειδικού ενδιαφέροντος στην εκλαΐκευση των επιστημών και πόσο σημαντική πιστεύεις ότι είναι η συμβολή τους στην εκπαίδευση του αναγνωστικού κοινού; Ειδικότερα η επιστήμη της Ιστορίας, πόσο μπορεί να γίνει προσπελάσιμη , μέσα από τέτοιες εκδόσεις, και κατά συνέπεια "διδακτική", μέσα από τη διαλεκτική της προσέγγιση;

Aπάντηση: Η Ιστορία είναι το παλαιότερο περιοδικό που κυκλοφορεί αυτή τη στιγμή σε μηνιαία βάση από το 1968, κάθε μήνα ανελλιπώς. Το άλλο περιοδικό που έχει ανάλογη και βέβαια μεγαλύτερη παλαιότητα εφόσον εκδίδεται από το 1927 είναι η Νέα Εστία, αλλά τα τελευταία χρόνια κυκλοφορεί σποραδικά, δυο-τρεις φορές τον χρόνο

 Όσον αφορά στην εκπαίδευση του αναγνωστικού κοινού, αυτό είναι δεδομένο, εφόσον πρόκειται για εκλαϊκευμένο έντυπο και παρά την άνθιση του διαδικτύου όπου κανείς μπορεί να βρει πλήθος πληροφοριών και πηγών, το περιοδικό, τα έντυπα γενικότερα, έχουν μια ξεχωριστή δυναμική… Η Ιστορία συγκεκριμένα, απευθύνεται σε ένα αναγνωστικό κοινό. Οι αναγνώστες του είναι από  μέτριας μόρφωσης, μέχρι ακαδημαϊκοί. Θα θυμηθώ τον αείμνηστο ακαδημαϊκό Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο που με έπαιρνε τακτικά τηλέφωνο για να σχολιάσει διάφορα άρθρα. Συνεργάζονται σε κάθε θέμα ειδικοί επιστήμονες, πανεπιστημιακοί κυρίως και έγκυροι δημοσιογράφοι από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Με τα θεματικά αφιερώματα που κάνει, ειδικότερα σε γεγονότα και πρόσωπα της νεότερης ιστορίας μας, που έως πρότινος ήταν ταμπού συμβάλλει στην γενικότερη παιδεία και στην ανανέωση αναγνωστικού ενδιαφέροντος. Τούτο ανταποκρίνεται και στην ανανέωση του εμπορικού ενδιαφέροντος εφόσον στην περίοδο της κρίσης όχι μόνο δεν έχουμε πτώση αλλά αυξήσαμε και το τιράζ. 

5. Ένα μεγάλο μέρος της συγγραφικής σου δραστηριότητας είναι αφιερωμένο στον Γρηγόριο Ξενόπουλο. Στο ομώνυμο μουσείο του Δήμου Ζακύνθου έχεις μάλιστα δωρίσει σημαντικό αρχειακό υλικό από το προσωπικό σου αρχείο, ενώ το 2001 εξέδωσες με τις εκδόσεις «Περίπλους», το Χρονολόγιο & το Λεύκωμά του, το οποίο έγινε best seller. Φέτος συμπληρώνονται 65 χρόνια από το θάνατό του. Τι θα πρότεινες για να τιμηθεί με τον πιο ταιριαστό τρόπο στη γενέτειρά του;

Aπάντηση: Θα ήθελα να σου θυμίσω, ότι εκτός από το Χρονολόγιο και Λεύκωμα που έβγαλα το 2001, με αφορμή τα 50 χρόνια από το θάνατό του, και άλλα δύο βιβλία μου για τον Ξενόπουλο: Ο Ξενόπουλος, το Αριστείο, η Απεργία και οι Φοιτηταί, που βγήκε από τις εκδόσεις Τρίμορφο, το 2006 και  Ο Ξενόπουλος, ο Μαλάνος και η θεατρική Αλεξάνδρεια, που βγήκε από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη το 2007. Αναφέρομαι σε αυτά επειδή τα θεωρώ σημαντικότερα από το εμπορικό Χρονολόγιο και Λεύκωμα, το οποίο σκέφτομαι να ξαναδώ, μάλλον το ξαναβλέπω και κάποια στιγμή να το βγάλω αρκετά έως πολύ αναθεωρημένο.

Βλέπω ως ανούσιο να τιμηθούν φέτος τα 65 χρόνια από τον θάνατό του εφόσον το 2017 συμπληρώνονται 150 χρόνια από τη γέννησή του, κάτι το επετειακά σημαντικότερο.

 Ασχέτως αυτού θα πρότεινα να γίνει κάποιο συνέδριο για τον Ξενόπουλο, αλλά σε αυτούς τους καιρούς τους δύσκολους, ποιος μπορεί να αναλάβει την οργάνωση ενός συνεδρίου; Πρώτιστα αυτό, ίσως κάποια έκδοση από επίσημο φορέα και το βασικό είναι να μην ειπωθούν ξανά, πράγματα γνωστά για τον Ξενόπουλο. Νομίζω οφείλουμε όλοι να στρέψουμε το ερευνητικό βλέμμα μας σε λιγότερο γνωστές λεπτομέρειες-πτυχές του συγγραφικού του έργου, και να μην επαναλαμβανόμαστε. Αυτό είναι το ζητούμενο.

6. Το 2011 πήρες το βραβείο δοκιμίου του «Ιδρύματος Κώστα & Ελένης Ουράνη» από την Ακαδημία Αθηνών, για τη μελέτη σου: Ούγκο Φώσκολο. Ιστορικά και βιογραφικά παραλειπόμενα. Θυμάμαι πόσο συγκινημένος ήταν ο αείμνηστος Νίκος Λαλώτης, που τον χάσαμε πέρσι, και πώς μου περιέγραψε το βράδυ εκείνο της βράβευσής σου. Πιστεύω ότι το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα λιθαράκι στην προσπάθεια για να τιμηθεί ο μεγάλος Ποιητής, όπως και η ανέγερση της οικίας του, όνειρο ζωής για τον αγαπημένο μας Νίκο.  Με τι τρόπους πιστεύεις ότι ένας τόπος οφείλει να τιμάει τα πνευματικά του τέκνα;

Aπάντηση: Ναι, πάντα θα θυμάμαι το Νίκο Λαλώτη και τη μεγάλη συγκίνησή του, τη βραδιά της βράβευσής μου. Άλλωστε σε αυτόν και στην προσπάθειά του να ανα[συ]στήσει το σπίτι του Φώσκολο, αφιέρωσα το βιβλίο μου … Ίσως να έβαλε αυτό το βιβλίο μου ένα λιθαράκι στο να τιμηθεί ο ποιητής και ίσως να «συνέβαλλε» στην πρόκληση κάποιου γενικότερου ενδιαφέροντος για την ανέγερση της οικείας του… Ο Φώσκολο, το ξαναείπα και προηγουμένως, δεν ήταν από τα ζητούμενά μου. Το βιβλίο δημιουργήθηκε αποκλειστικά και μόνο για το σκοπό αυτόν. Κρίμα που ολοκληρώνεται και μας παραδίδεται σύντομα το έργο, και ο Νίκος δεν είναι δίπλα μας. Αλλά ξέρω ότι κάπου θα μας βλέπει και θα χαίρεται. Ήδη αυτή τη στιγμή συζητάμε με το υπόλοιπο διοικητικό συμβούλιο το πώς θα γεμίσει το σπίτι και πώς θα λειτουργήσει. Το μόνο που μπορώ είναι πως σύντομα θα έχουμε πολύ ευχάριστα αποτελέσματα.

 Όσον αφορά τους τρόπους που ο τόπος οφείλει να τιμά τα πνευματικά παιδιά του, είναι να μην τα προσπερνά. Αλήθεια έγινε ποτέ στον τόπο μας ένα συνέδριο, μια ημερίδα για τους σημαντικότατους Ερμάννο Λούντζη, Λεωνίδα Ζώη, Σπυρίδωνα Δε Βιάζη, που πρόχειρα έρχονται στη μνήμη μου; Ο τόπος δεν πρέπει να λησμονεί, και - γιατί όχι – κάποιους σημαντικούς ανθρώπους που έχουν προσφέρει πολλά, να τους τιμά εν ζωή και όχι μετά θάνατον. Είναι βασικό αυτό και ουσιαστικό γιατί έτσι τους παροτρύνει να συνεχίσουν το έργο τους με άλλα φτερά.

Έργο Διονύση Κωσταντόπουλου.

7. Αγαπητέ μου Διονύση, είσαι από τους πιο επιτυχημένους συγγραφείς με ειδικό αναγνωστικό κοινό γύρω από την επτανησιακή ιστοριογραφία, αλλά παράλληλα εργάζεσαι και σε έναν εκδοτικό κολοσσό, τον «Εκδοτικό Οργανισμό Πάπυρο», με μια ιστορία πάνω από 70 χρόνια και βλέπεις από πιο κοντά την εκδοτική περιπέτεια ενός βιβλίου. Πόσο δύσκολη είναι η μετά τη συγγραφή φάση της έκδοσης και προώθησης ενός βιβλίου στις μέρες μας και πόσο δέσμιος είναι ο συγγραφέας, ιδιαίτερα ο νέος, στη διαδικασία αυτή;

Aπάντηση: Η έκδοση ενός βιβλίου είναι περιπέτεια. Πρώτα από όλα για τον ίδιο το συγγραφέα και δεύτερον για τον εκδοτικό οίκο. Περιπέτεια για τον συγγραφέα γιατί αυτός γράφει και αμφιβάλλει για αυτά που γράφει, αλλά εφόσον διαμορφώνει μια σκέψη, μια εικόνα, μια ιδέα, αυτή πρέπει να απευθύνεται και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό και όχι μόνο στον εαυτό του. Από κει και πέρα, το βιβλίο στους καιρούς μας είναι κάτι το εξαιρετικά δύσκολο και στο να εκδοθεί και στο να προωθηθεί, γιατί η αγορά είναι περιορισμένη, στενεμένη λόγω των γενικότερων οικονομικών συνθηκών. Όσον αφορά την προώθηση, η διαφήμιση έχει συρρικνωθεί και η όποια γνωριμία με ένα νέο βιβλίο γίνεται είτε από ραδιοφωνικούς σταθμούς, είτε από κάποιες αναφορές σε έντυπα… Ο συγγραφέας, είναι βασικό να έχει σιγουριά στον εαυτό του, τη γραφή του, βασικά να έχει εμπιστοσύνη σε αυτά που θέλει να εκφράσει δια του γραπτού λόγου, αλλά και αυτά που θα “χαράξει”, θα πρέπει να έχουν να πουν. Απαιτείται μια αυτοκριτική κατά το δυνατόν.

8. Διονύση, ετοιμάζεις κάποια καινούργια μελέτη και αν ναι, σε τι αναφέρεται;

Aπάντηση: Δεν ετοιμάζω κάτι καινούργιο. Δεν έχω κέφι αυτή τη στιγμή να φτιάξω κάτι αλλά έχω κάποια πράγματα στο συρτάρι. Αυτό που είναι έτοιμο και περιμένω να εκδοθεί, είναι μια Ιστορία του θεάτρου στην Ζάκυνθο τον 19^ο αιώνα, μια πολύχρονη έρευνα μέσα από ιταλικά αρχεία και άγνωστο φωτογραφικό υλικό. Ένα μεγάλο έργο, πάνω από 1000 σελίδες, το οποίο βέβαια οφείλω να επισημάνω κι εδώ, ότι ατύχησε εκδοτικά γιατί ενώ είχε αναλάβει την χορηγία, με ομόφωνη έγκριση του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Ζακυνθίων, ο εργολάβος του θεάτρου, αυτός εν τέλει, για “δικούς του” λόγους πισωγύρισε και η έκδοση ατύχησε. Μακάρι να βρεθεί κάποιος φορέας να αναλάβει την έκδοση.

Διονύση σ΄ευχαριστώ!

   

Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Τέχνης Λόγια", Νο 15 , 17.2.2016, που διανέμεται 

με την εφημερίδα "ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ"