«Ο σκηνοθέτης Μαθιός» Studio Art ΙΡΙΔΑ Τετάρτη 19 Ιουνίου 2019

Ανασκαλεύοντας το προσωπικό μου αρχείο διαπίστωσα ότι η γνωριμία με το Μαθιό Γιαμαλάκη – Μαρτζώκη ξεκινάει εδώ και μια δεκαετία κι έχω μιλήσει για το ζωγραφικό του έργο ήδη τρεις φορές: το 2011 στον κινηματογράφο «Φώσκολο», το 2013 στην «Ίριδα» και το 2016 στον «Κόκκινο Βράχο», με αφορμή την έκδοση του αυτοβιογραφικού του βιβλίου, ενώ το Μάιο του ίδιου χρόνου επιμελήθηκα ειδικό αφιέρωμα γι’ αυτόν στο 21^ο τεύχος του περιοδικού «Τέχνης Λόγια», που διανεμόταν δωρεάν με την εφημερίδα «ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ».

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι είχα εξαντλήσει το κεφάλαιο «Μαθιός».

Έλα όμως που και πάλι ο Μαθιός ενέσκηψε στο νησί μας και με προ-κάλεσε με αντικείμενο τούτη τη φορά τα φιλμ του και την αποψινή προβολή στον νέο χώρο της «Ίριδας»;

Αλλά πώς μπορεί κανείς να αντισταθεί σε έναν άνθρωπο όπως ο Μαθιός;

Επίμονος, διεκδικητικός, ασυμβίβαστος, έτοιμος να εκραγεί ανά πάσα στιγμή για τα κακώς κείμενα που βλέπει γύρω του, για εκείνα που βιώνουμε καθημερινά εμείς εδώ στο νησί των Ποιητών και να κάνει τη γόνιμη κριτική του.

Όπως προχθές τη Δευτέρα, που με τη μηχανή του κατέγραφε το συλλαλητήριο για την κατάντια των θαλασσών μας, μπροστά από το Λιμεναρχείο.

Ας πιάσω λοιπόν το νήμα από αυτή τη σκηνή, όπου ο Μαθιός τρύπωσε ανάμεσά μας για να καταγράψει την αλήθεια και το ψέμα μας, για να μιλήσει με τη δική μας τη φωνή για εκείνα που πρέπει να διορθωθούν και κυρίως για να μας υποδείξει τη μεγάλη μας δύναμη, εάν κατορθώσουμε να αποβάλουμε τα πρέπει και τα μη, και να πάρουμε τη ζωή μας στα χέρια μας, διεκδικώντας αυτό που μας αξίζει.

Έτσι έκανε πάντα με το φακό του, από το 1968 και μετά, όπου για πρώτη φορά δημιούργησε τη σειρά ντοκιμαντέρ για τη Δικτατορία και την Αντίσταση στην Ελλάδα.

Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του κατέγραφε με ρεαλισμό και εγρήγορση το κοινωνικό γίγνεσθαι μέσα στο οποίο ενοικούσε. «Στις ταινίες του, ο Μαθιός Γιαμαλάκης δανείζεται στοιχεία από το κίνημα του “Cinema Verite” ή «Σινεμά της Αλήθειας», που επικράτησε στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και τη δεκαετία του ’60 και συνδύαζε τις νατουραλιστικές τεχνικές με την καταγραφή της πραγματικότητας», γράφει η Μαρία Κουζινοπούλου.

Και το έκανε με τέτοια επιτυχία, που φόρτωσε τις βαλίτσες του με πολλά βραβεία.

Για τα ντοκιμαντέρ που προανέφερα για την Αντίσταση αξίζει να αναφέρουμε τη βραβευμένη  από το Σουηδικό Ινστιτούτο Φιλμ μικρού μήκους ταινία «401» (1970), που είχε ως θέμα της το βασανιστήριο του Περικλή Κοροβέση στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο.

Ακολούθησαν περισσότερα από 70 ντοκιμαντέρ μικρού και μεγάλου μήκους, πολλά από τα οποία με ιστορικά θέματα, όπως η αποτυχημένη απόβαση της CIA  στην Κούβα  το 1961 («Ανάκριση στην Αβάνα», 1971) και το φοιτητικό γερμανικό κίνημα («Το σοσιαλιστικό φοιτητικό γερμανικό κίνημα-SDS στο Δ. Βερολίνο», 1968).

Όπως λέει ο ίδιος: «Όλα τα φιλμ μου έχουν ένα στοιχείο ερευνητικής δημοσιογραφίας. Μ΄ αρέσει να μιλάω με ανθρώπους και να τους κοιτάζω στα μάτια, να γυρίζω μόνος μου τις σκηνές, χωρίς πολλά φώτα. Έτσι πετυχαίνω την αμεσότητα», εξηγεί.

Η Σουηδική Τηλεόραση αποφάσισε να ανεβάσει τις ταινίες του Μαθιού στο Διαδίκτυο, προκειμένου να είναι εύκολα προσβάσιμες από το κοινό. Και γι΄ αυτό ο Μαθιός, λέει:  «Χάρηκα με την πρωτοβουλία αυτή. Δημιουργώ όχι μόνο για μένα, αλλά και για το κοινό. Το πνεύμα μου ανήκει σε όλους, όχι μόνο σε αυτούς που έχουν τα χρήματα να πληρώσουν».

Να μία ωφέλεια λοιπόν της δημοκρατίας του διαδικτύου, την οποία ελπίζουμε να αξιοποιήσει και το ελληνικό Κράτος.

Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια από το Κανάλι της Βουλής, να προβάλει κάποια φιλμ του μεταγλωττισμένα.

Ελπίζουμε να μπορέσουμε να δούμε το σύνολο του έργου του, το οποίο στις περισσότερες περιπτώσεις αποτελεί ιστορική πηγή για γεγονότα και πρόσωπα, που σημάδεψαν τη νεοελληνική ιστορία.

Και όσο για τα τοπικά μας, ας ευχηθούμε το ντοκιμαντέρ του για τη ρύπανση στα νερά της Ζακύνθου να καταγράψει τελικά τη νίκη της συστράτευσης όλων μας απέναντι στα συμφέροντα των λίγων που κερδοφορούν εις βάρος μας και εις βάρος της ομορφιάς του ευλογημένου τόπου μας.

WHO is Μαθιός Γιαμαλάκης-Μαρτζώκης

            Ο ζωγράφος και σκηνοθέτης Μαθιός Γιαμαλάκης – Μαρτζώκης, γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο πατέρας του Γιώργης Γιαμαλάκης καταγόταν από την Κρήτη, ενώ η μητέρα του Μαρία, το γένος Μαρτζώκη, καταγόταν από τη Ζάκυνθο.

            Ξεκίνησε την εργασιακή του δραστηριότητα στην αθηναϊκή εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, με παράλληλα σεμινάρια δημοσιογραφίας και εργαζόταν και στην ηλεκτρική εταιρεία ΗΕΑΠ.

Από μικρό παιδί τον απασχολούσε το σχέδιο και η Τέχνη της Ζωγραφικής. Ένα ταξίδι του στη Δυτική Γερμανία  τον οδήγησε να θέλει να σπουδάσει εκεί. Με τους πίνακες και τα σκίτσα που κουβαλούσε μαζί του, ξεπερνώντας το προκαταρκτικό, μπήκε αμέσως στα εργαστήρια της Werkkunstschule στο Offenbach/M. Παράλληλα δούλευσε στην εφημερίδα Abend Post. 

Οι σπουδές του στη Γερμανία συνεχίστηκαν με κρατική υποτροφία για άλλα τρία  χρόνια. Τον τελευταίο χρόνο άρχισε να εργάζεται και σαν Studioman στον Hessischer Rundfunk στην   Frankfurt/Μ, γιατί τον γοήτευε ο  κινηματογράφος.

Στη Σουηδία πήγε για πρώτη φορά, το 1964, προσκεκλημένος σε γάμο συμμαθήτριάς του και σχεδόν αμέσως προσελήφθη σαν γραφίστας στη Σουηδική Τηλεόραση.

Το 1967 ήρθε ανάμεσα στους 10 πρώτους σε διαγωνισμό της Σουηδικής Τηλεόρασης, στον οποίο έλαβαν μέρος 2000 υποψήφιοι. Υπέγραψε την παραίτησή του σαν γραφίστας και μπήκε ξανά στην Σουηδική τηλεόραση σαν παραγωγός.

Με μόνιμη κατοικία του τη Στοχόλμη, στη διάρκεια πέντε δεκαετιών παρήγαγε πλούσιο, φιλμογραφικό και ζωγραφικό έργο.

Μέσα από τη Σουηδική Τηλεόραση σαν ελεύθερος συνεργάτης ταξίδεψε σ’ όλο τον κόσμο (Ευρώπη, Μέση Ανατολή, Λατινική Αμερική...) και γύρισε πάνω από 65 ταινίες και ντοκιμαντέρ από τα μέσα της δεκαετίας του 1960. Έχει κάνει πάνω από 20 εκθέσεις ζωγραφικής, στη Σουηδία, την Ελλάδα, και τη Γερμανία.

Το πρώτο του βιβλίο: «Ο μονόλογος του Καθρέφτη», κυκλοφορεί στα ελληνικά και σουηδικά.

 Δημοσιεύτηκε Πέμπτη 26-5-2016 (εκτάκτως αντί Τετάρτης), στο περιοδικό «Τέχνης Λόγια», αρ.21 και την εφημερίδα ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ, αρ. φύλλου 5211.

    

   

To εικαστικό έργο του Μαθιού.

Από το Ημερολόγιο των Τσιάπας, Μεξικό 1975, μελάνι σε χαρτί, 40χ30εκ. 

Oμιλία στον 

Κόκκινο Βράχο, Κυριακή 22 Μαΐου 2016, στα πλαίσια της παρουσίασης του αυτοβιογραφικού βιβλίου: "Ο μονόλογος του Καθρέφτη".

Ζούμε σε μια εποχή που οι προσωπικές σχέσεις των ανθρώπων συχνά δοκιμάζονται από τις συνθήκες που όλοι βιώνουμε και λειτουργούν ανασταλτικά στο να βρεθούμε πιο κοντά και να μοιραστούμε συναισθήματα, καλλιτεχνικές δημιουργίες, λογοτεχνικές εκφράσεις. Η καθημερινή τριβή πάλι με τα πρόσωπα, μας απομακρύνει από την αυθόρμητη εξομολόγηση κοινών προβλημάτων και ο φόβος για να μην ξεφύγουμε από την πεπατημένη και χαρακτηριστούμε κάπως περίεργα, μας εμποδίζει να μιλήσουμε για ενδόμυχες αλήθειες.

Όταν όμως ένας άνθρωπος προερχόμενος από ένα διαφορετικό πολιτιστικό περιβάλλον, που ζει και δημιουργεί μακριά από τον μικρό μας τόπο μας, μας δίνει την ευκαιρία να  ακουμπήσουμε τις αλήθειες αυτές, και μάλιστα εκφράζεται χωρίς φόβο, αλλά με μεγάλο πάθος, τότε η συγκίνηση πολλαπλασιάζεται και η βεβαιότητα ότι για άλλη μια φορά η Τέχνη ξεπλένει αμαρτίες, ανακύπτει.

Γι΄ αυτή την Τέχνη λοιπόν του Μαθιού θα σας μιλήσω απόψε με αφορμή την παρουσίαση του πρώτου του αυτοβιογραφικού βιβλίου «Ο Μονόλογος του Καθρέφτη». Και επειδή είναι η τρίτη φορά που το κάνω (!!!) , θα ξεκινήσω από εκείνο ακριβώς το στοιχείο που από την πρώτη φορά με γοήτεψε.

Αυτοπροσωπογραφία, 1997, Στοκχόλμη, 75χ57 εκ. λάδι σε ξύλο

Αναφέρομαι στην απόφαση του Μαθιού σε όλη τη διάρκεια της ζωής του να ζωγραφίζει, χωρίς να σκέφτεται να ωφεληθεί οικονομικά από την τέχνη της Ζωγραφικής, σαν κραυγή αντίδρασης σε μια κοινωνία που προσαρμόζει τις πνευματικές της ανάγκες στο χρηματιστήριο αξιών.

Γιατί άλλο είναι να διαβάζεις στα πάμπολλα άρθρα που έχουν γραφτεί γι’ αυτόν ότι, σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, εκ πεποιθήσεως, επέλεξε να ζωγραφίζει, χωρίς να σκέφτεται να ωφεληθεί οικονομικά από την τέχνη του, και άλλο, όταν βλέπεις τα έργα και θέλεις να γευτείς ένα κομμάτι από την δημιουργική του ανάσα, ν’ ακούς: ΟΧΙ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΕΚΘΕΣΗ. ΔΕΝ ΠΟΥΛΑΩ.

Και αυτό το «δεν πουλάω», αγαπητοί φίλοι, σε μια Ζάκυνθο, που έχει τόσα ξεπουλήσει τα τελευταία χρόνια, και που ακόμα και σήμερα στο όνομα της περιβόητης προσέλκυσης τουριστών δε διστάζει να γίνεται περίγελος σε τηλεοπτικά κανάλια πανελλήνιας εμβέλειας, είναι ένα πολύ διδακτικό μάθημα. Αυτό το μάθημα, κατά τη γνώμη μου, παίρνουμε εμείς, βλέποντας το έργο του.

Ο Μαθιός, «χωρίς ν’ ακολουθεί στυλ ή τεχνοτροπία», καθώς μου γράφει σ’ ένα mail,  τελευταίος γόνος μιας ιστορικής οικογένειας, στην οποία «υπήρξαν ποιητές, επιστήμονες, αρχιτέκτονες, ονειροπόλοι, καλλιτέχνες, άνεργοι, σκηνοθέτες, αριστεροί», ζωγραφίζει για να εκφράσει ό,τι  δεν μπορεί να πει με τα φιλμ  του. Τον εσωτερικό του κόσμο δηλαδή, ενώ με τις ταινίες του αποτυπώνει τον εξωτερικό.

Επιτρέψτε μου ωστόσο εδώ να πω, ότι και στυλ έχει και τεχνοτροπία.

Το Ημερολόγιο μιας μοτοσυκλέτας, Πάτμος 1997, 70χ50 εκ., λάδι σε μουσαμά

Η τεχνική που χρησιμοποιεί μοιάζει αρκετά με εκείνη των φωβιστών ζωγράφων των αρχών του 20^ου, που πήραν τ’ όνομά τους από τη γαλλική λέξη «les fauves», που σημαίνει «άγρια θηρία». Στους ζωγράφους αυτούς θριαμβεύει παντού το χρώμα, το οποίο σπάει τα περιγράμματα και ξεχειλίζει πάνω στον καμβά, με τόσο έντονες αντιθέσεις, που οι παραστάσεις απειλούν να εκραγούν κάτω από την πίεσή τους.

Έτσι και ο Μαθιός τοποθετεί ένα εκθαμβωτικό κόκκινο δίπλα σε ένα φλογερό πράσινο, ένα χυμώδες κίτρινο δίπλα σε ένα βαθύ γαλάζιο, με τέτοιο τρόπο, που οι πίνακές του λες και ακτινοβολούν συσσωρευμένη ενέργεια. Πυρωμένα χρώματα χύνονται το ένα μέσα στο άλλο. Ανθρώπινες μορφές και τοπία, φαίνονται συχνά σαν να χτίζονται από κίτρινο, πράσινο, κόκκινο και βιολέ φλεγόμενο μάγμα.

Η ζωγραφική του γίνεται χειρονομιακή, και στη φωτιά του ενθουσιασμού να εκφράσει τα εσωτερικά του οράματα, λειώνει τις φόρμες, αλλάζει τα αντικείμενα που ζωγραφίζει, καταλύει τα περιγράμματα και απογυμνώνει την ουσία που ενοικεί στα πράγματα.

 Μέσα από τις διακυμάνσεις χειμάρρων παχύρευστου χρώματος, παρουσιάζονται τοπία και άνθρωποι σε ανήσυχη κίνηση.

Με γωνιώδη και καμπύλα σπασίματα -στοιχεία εξπρεσιονιστικά-, προσδίδει στις συνθέσεις του, δραματική ένταση. Τα περιγράμματα, σαν δοκάρια, σχηματίζουν το σκελετό των πινάκων. Και μέσα από αυτή την περιπέτεια, γιατί περιπέτεια θα χαρακτήριζα τη θέαση των έργων του, ο Μαθιός, πολυταξιδεμένος και πολυδιαβασμένος, συναισθηματικός και πνευματικά επαναστατικός, ανήσυχος και ασυγκράτητος με τον δικό του τρόπο, μάς μεταφέρει στον κόσμο του.

          Η γεμάτη αγάπη προσέγγιση των πραγμάτων, η ταύτιση με τη φύση, δίνει στις φόρμες και τα χρώματά του, κινητικότητα και ζωή. Δεν τον ενδιαφέρει η εξωτερική ομοιότητα, αλλά η εσωτερική αλήθεια των πραγμάτων.

Αντισυμβατικός και μονίμως επαναστατημένος, αγέραστος και ασυγκράτητος, παθιασμένος στον υπέρτατο βαθμό, κάνει το είδος της Τέχνης του ανθρώπου που αμφιβάλλει για τη σταθερότητα της υπόστασής του και για την αρμονία του κόσμου του.

Άλλωστε όταν είναι κανείς βέβαιος για κάτι, δε σκοτίζεται ιδιαίτερα. Στον 20^ο και τον 21^ο αιώνα όμως, γεννήθηκε μια καινούργια εικόνα της πραγματικότητας, καθώς η εσωτερική ασφάλεια του ανθρώπου απειλήθηκε. Γι’ αυτό η Ζωγραφική απελευθερώνεται από τους παραδοσιακούς δεσμούς της με τις θρησκευτικές και μυθολογικές παραστάσεις και εικόνες.

Σήμερα οι άνθρωποι στέκονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα του είναι: αυτή έχει γίνει το αντικείμενο της σκέψης και των αισθημάτων τους. Και οι σύγχρονοι καλλιτέχνες, όπως ο Μαθιός, με τα έργα τους αυτό εκφράζουν, εξυψώνοντας την τέχνη τους ως μια πράξη πνευματική, για την οποία ένα μηχάνημα, όπως ένα κομπιούτερ, ποτέ δεν μπορεί να είναι ικανό να κάνει.

Αγαπητοί φίλοι,

Κλείνοντας την μικρή  αυτή αναφορά στο εικαστικό έργο του Μαθιού, θα πω αυτό που έχω ξαναπεί: Η μοντέρνα ζωγραφική, αν και έχει τις ρίζες της στις διάφορες εθνικές παραδόσεις, τείνει να γίνει μια παγκόσμια γλώσσα, ένα μέσο συνεννόησης, που γρήγορα θα υψωθεί πάνω απ’ όλες τις εθνικές διαφορές. Η ζωγραφική του Μαθιού, με καταγωγή από Κρήτη και Ζάκυνθο και μόνιμη κατοικία τις τελευταίες πέντε δεκαετίες τη Στοκχόλμη, μας δείχνει το σωστό πρόσωπο της παγκοσμιοποίησης. Και με αφορμή την παρουσίαση του «Καθρέφτη» του, ευτυχώς έχουμε την χαρά να μπορούμε να προβληματιζόμαστε με την τρέλα του, να εκνευριζόμαστε μαζί του, και επιτέλους να αντιλαμβανόμαστε ότι οι γέφυρες έχουν πέσει…

Σας ευχαριστώ!

   

 Δημοσιεύτηκε Πέμπτη 26-5-2016 (εκτάκτως αντί Τετάρτης), στο περιοδικό «Τέχνης Λόγια», αρ.21 και την εφημερίδα ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ, αρ. φύλλου 5211.